Dzień: 2022-03-31

ZSK 4 i ZSK 5 – projekty, których jesteście liderami, łączy Zintegrowany System Kwalifikacji.  A czym różnią się Wasze projekty? Jaka jest specyfika każdego z nich?

Michał Nowakowski: Chciałbym podkreślić, że projekty ZSK 4 i ZSK 5 są wobec siebie komplementarne, a ich synergia prowadzi do efektywnego rozwoju i zwiększenia zasięgu oddziaływania Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji. Oba projekty koncentrują swoje działania na innych obszarach, np. ZSK 4 skupia się m.in. na rozwoju sieci partnerstw regionalnych i ponadregionalnych umożliwiających włączenie większej liczby podmiotów do systemu, czy na rozwoju innowacyjnych narzędzi dla użytkowników Zintegrowanego Rejestru Kwalifikacji. Ważnym elementem naszego projektu są również działania skierowane do nauczycieli, dla których m.in. opisujemy kwalifikacje rynkowe, prowadzimy warsztaty na temat ZSK i LLL oraz dotyczące szkolnictwa wyższego.

Wiele działań wymaga wspólnego namysłu i szerszego spojrzenia na system jako całość, a nie z perspektywy tylko jednego projektu. Aby nasze działania wzajemnie się uzupełniały, nieustannie ze sobą współpracujemy, spotykamy się i omawiamy kluczowe zagadnienia. W Instytucie Badań Edukacyjnych razem tworzymy „drużynę” ZSK i z tego miejsca chciałbym podziękować wszystkim pracownikom obu projektów za ich pracę nad rozwojem systemu.

Maciej Tauber: Ja także wolę skupiać się na tym, co nas łączy. Jednoczy nas chęć wdrożenia w Polsce polityki publicznej w postaci Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji, który przede wszystkim ma za zadanie stworzyć przyjazne środowisko dla uczenia się przez całe życie i potwierdzania kompetencji uzyskanych nie tylko w wyniku edukacji formalnej, ale przede wszystkim pozaformalnej i nieformalnego uczenia się. Badanie Uczenie się dorosłych zrealizowane w 2020 r. przez Instytut Badań Edukacyjnych jednoznacznie pokazuje, że osoby dorosłe w wieku 25–64 lat rzadko biorą udział w zinstytucjonalizowanych typach aktywności edukacyjnych, a dużo częściej uczą się nieformalnie, nie tylko w pracy, ale również przy okazji realizacji pasji oraz zainteresowań. Umożliwienie im formalnego potwierdzenia tak uzyskanych kompetencji uważam za kluczowe w kontekście rynku pracy dzisiaj oraz w przyszłości.

Jakie są największe sukcesy Waszych projektów?

M.T.: Osobiście za nasz, tzn. całego Instytutu Badań Edukacyjnych, największy sukces po prawie 15 latach wdrażania polityki na rzecz uczenia się przez całe życie uważam pozyskanie dużej grupy entuzjastów reprezentujących podmioty rynku pracy, które zdecydowały się wspólnie z nami wspierać wdrażanie Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji w Polsce. To te środowiska, na podstawie swoich doświadczeń,  wypracowują kwalifikacje rynkowe, które znajdują swoje miejsce w ZSK, i to te podmioty, organizacje społeczne, zrzeszenia czy korporacje uzyskują uprawnienia do certyfikowania określonych kwalifikacji, ponosząc największe ryzyko biznesowe zaangażowania w nasz projekt. W tym miejscu wszystkim naszym interesariuszom chciałbym serdecznie podziękować za dotychczasową współpracę i oczywiście proszę o więcej.

M.N.: Podzielam uczucie dumy, że udało nam się włączyć do naszej sieci partnerstw wiele istotnych organizacji i instytucji, które podnoszą prestiż i wiarygodność Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji. Jak wspomniał Maciej, potrzebna jest możliwość formalnego potwierdzania kompetencji uzyskanych poprzez uczenie się nieformalne, dlatego stworzyliśmy narzędzie informatyczne Odznaka+ umożliwiające cyfrowe poświadczenie ich uzyskania. Wykorzystujemy do tego, zyskujący na całym świecie popularność, standard cyfrowych poświadczeń Open Badges, a rozwiązanie to przyjmowane jest entuzjastycznie przez naszych interesariuszy. Dlatego wierzę, że może przyczynić się do rewolucji w zakresie postrzegania uczenia się przez całe życie.

Naszym wielkim sukcesem jest również to, że udało nam się stworzyć sieć liderów regionalnych ds. ZSK we wszystkich województwach. Dzięki temu przedsiębiorcy i podmioty gospodarcze z regionów mają znacznie ułatwiony i bezpośredni dostęp do informacji na temat ZSK. Warto również dodać, że projekt ZSK 4 został wyróżniony Polską Nagrodą Innowacyjnego Rozwoju w 2021 roku w kategorii „Wsparcie Innowacyjności i Konkurencyjności Gospodarki”.

Czy możecie zdradzić, jakie nowe kwalifikacje w niedalekiej przyszłości zostaną włączone do systemu? Albo przynajmniej których branż będą dotyczyć?

M.T.: Najwięcej kwalifikacji w swoim portfelu mają dwa ministerstwa: Ministerstwo Rozwoju, Pracy i Technologii oraz Sportu i Turystyki. Tam trafiło najwięcej kwalifikacji i to z tymi ministerstwami wiążemy największe nadzieje na wygenerowanie tzw. masy krytycznej, która przekona społeczeństwo, że system działa. W naszym projekcie staramy się angażować nie tylko w kwalifikacje atrakcyjne z biznesowego punktu widzenia. Ważne są dla nas również te, które służą realizacji różnych istotnych społecznie celów, np. adresowane do osób z niepełnosprawnościami oraz tych je wspierających.

M.N.: W przypadku projektu ZSK4 szczególnie istotne są kwalifikacje, które wypełniają lukę edukacyjną wynikającą z wysokiego tempa przyrostu technologicznego, wobec którego nie nadąża współczesna formalna ścieżka edukacyjna. Świetnym przykładem są kwalifikacje dotyczące komputerów klasy mainframe oraz komputerów kwantowych opisane przez naszych ekspertów wspólnie z firmą IBM. Mamy nadzieję, że zostaną one już niedługo włączone do ZSK i polscy pracownicy będą mogli je zdobywać i w ten sposób formalnie potwierdzać swoje kompetencje.

Zapewne w tak dużym systemie, jakim jest ZSK, nie obywa się bez trudności, zarówno przy wdrażaniu projektów, w upowszechnianiu wiedzy o nich, jak i np. w kontaktach z różnymi interesariuszami. Co z Waszej perspektywy stanowi lub stanowiło największe wyzwanie?

M.N.: W naszym społeczeństwie istnieje silne przywiązanie do modelu edukacji formalnej, dlatego najtrudniejsze jest przebicie tego szklanego sufitu, pokazanie, że uczymy się cały czas, a uświadomienie tego pozwala na dużo lepsze zrozumienie założeń ZSK i wykorzystanie jego rozwiązań np. do strategii rozwoju kompetencji pracowników w organizacji. Bardzo pomocna, także w tym aspekcie edukacyjnym, jest nasza aplikacja Odznaka+. Dzięki niej możemy zwizualizować i urzeczywistnić efekty uczenia się przez całe życie.

M.T.: Nierzadko słyszę od interesariuszy, że system jest skomplikowany, a nasze oczekiwania względem jakości certyfikatów wygórowane. Wtedy często pytam, co zatem w ich ocenie wyróżnia uznane międzynarodowe certyfikaty i decyduje o ich popularności. Najczęściej pada odpowiedź: jakość. Na straży ich jakości stoją międzynarodowe organizacje branżowe, w których interesie na pewno nie leży powszechne „rozdawnictwo” certyfikatów. Czy poziom trudności zdobycia takich dokumentów odstrasza potencjalnych kandydatów? Raczej nie. Czy powoduje on, że model biznesowy owych organizacji jest zagrożony? Odpowiedź ponownie brzmi: nie. Czy uzyskanie kompetencji, które te certyfikaty potwierdzają, są zgodne z potrzebami branży? Zdecydowanie tak.

Na licznych spotkaniach dotyczących ZSK przedstawiamy założenia tego systemu i mówimy o jakości oraz o tym, że do zdobycia certyfikatu niezbędne jest potwierdzenie przez kandydata uzyskania wszystkich efektów uczenia się wymaganych dla kwalifikacji. Często podnoszony jest argument, że będzie to trwało za długo, a niepowodzenia będą zniechęcać do dalszych starań o zdobycie kwalifikacji w ZSK. Dotychczasowe doświadczenia związane z kwalifikacjami rynkowymi pokazują coś zupełnie przeciwnego. Pozwalają osobom uczącym się zdiagnozować braki i szybko je uzupełnić. Uważam, że osobom uczącym się zależy na potwierdzeniu swoich kompetencji, a pracodawcom na wykwalifikowanych pracownikach. System ma na celu wspieranie każdej ze stron.

Czego możemy życzyć Wam jako liderom i ZSK jako systemowi?

M.N.: Nie ulega wątpliwości, że ZSK ma wielki potencjał we wzroście  polskiej gospodarki i postępie w edukacji, dlatego pozostaje sobie życzyć, aby nie zwalniał w swoim rozwoju. A my, jako zespół IBE, ten rozwój wspierajmy i jestem przekonany, że energii i motywacji na pewno nam nie zabraknie.  

M.T.: Bo wiary w ideę uczenia się przez całe życie na pewno nam nie brakuje [śmiech]. To, co jest nam bardzo potrzebne, to wsparcie polskich przedsiębiorców oraz ministerstw właściwych w urzeczywistnieniu tej idei w naszym kraju. W mojej ocenie jest nam to bardzo potrzebne w kontekście wyzwań przyszłości. W tym miejscu chciałbym jeszcze raz bardzo podziękować wszystkim naszym interesariuszom oraz całemu Zespołowi IBE za ciężką pracę w promowaniu i we wspieraniu wdrażania Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji w Polsce.

Michał Nowakowski − lider projektu „Wsparcie rozwoju ZSK w szczególności na poziomie regionalnym poprzez wdrażanie rozwiązań i inicjatyw skierowanych do użytkowników końcowych systemu” – ZSK 4. Ukończył studia prawnicze na Uniwersytecie Wrocławskim, studiował na Universidad da Coruna (Hiszpania). Specjalizuje się w rozwoju kompetencji w miejscu pracy i wykorzystaniu nowych technologii w edukacji. Obecnie rozwija pierwszy polski system do wydawania odznak cyfrowych w standardzie Open Badges. Pracował jako menadżer i ekspert w wielu projektach krajowych i międzynarodowych. Członek Rady Programowej Fundacji Forum Inteligentnego Rozwoju oraz Zespołu ds. mikrokwalifikacji w obszarze szkolnictwa wyższego Ministra Edukacji i Nauki.  Od 10 lat prowadzi szkolenia nt. motywacji w miejscu pracy. Mówi biegle po hiszpańsku. Prywatnie interesuje się teorią gier, kulturą prekolumbijską i fizyką teoretyczną.

Maciej Tauber − lider projektu „Wspieranie funkcjonowania i doskonalenie ZSK na rzecz wykorzystania oferowanych w nim rozwiązań do realizacji celów strategii rozwoju kraju” – ZSK 5. Absolwent Centrum Europejskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Z pasji od ponad dziesięciu lat nauczyciel akademicki w Centrum Europejskim UW oraz od trzech lat hokeista reprezentujący barwy 3-ligowej Torpedy Warszawa. Od 2020 r. członek Rady do Spraw Kształcenia i Doskonalenia Kadr Kultury Fizycznej przy Ministerstwie Sportu i Turystyki oraz wykładowca Akademii Trenerskiej (Instytut Sportu − PIB). Od 2021 r. członek Rady Interesariuszy Centrum Europejskiego Uniwersytetu Warszawskiego i Wydziału Nauk Politycznych i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego dla kierunku europeistyka.

Zdarza się, że osoby, które po raz pierwszy mają styczność z systemem, narzekają, że jest on skomplikowany. Prezentowany podczas spotkań schemat ZSK może potęgować to wrażenie: Kto za co odpowiada? Gdzie w systemie jest miejsce dla mnie i mojej organizacji? To tylko niektóre z pytań, które słyszymy. W niniejszym artykule postaram się odpowiedzieć na te dotyczące instytucji certyfikujących.

Na schemacie w części poświęconej instytucjom zostało wyróżnionych pięciu kluczowych aktorów ZSK odpowiedzialnych za funkcjonowanie systemu, którzy wykonując zadania w określonych obszarach, dbają o jego jakość i sprawność działania. Gdybyśmy spróbowali porównać certyfikowanie (czy prowadzanie walidacji) kwalifikacji rynkowych do pieczenia chleba (w obu przypadkach zaspokaja się potrzeby ludzi: w pierwszym potrzebę uczenia się przez całe życie, w drugim potrzebę pożywienia), to – w dużym uproszczeniu – minister właściwy byłby organem, który wydaje zgodę na otworzenie piekarni (np. na podstawie zapotrzebowania lokalnej społeczności na nowe piekarnie), podmiot zewnętrznego zapewniania jakości sanepidem, który sprawdza, czy w piekarni są przestrzegane przepisy i wytyczne, a instytucja certyfikująca byłaby właśnie ową piekarnią wypiekającą świeże bochenki, zaspokajając w ten sposób potrzeby społeczności. Każdy z wymienionych aktorów jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania systemu, ale tak jak bez piekarni nie będzie na rynku żadnego chleba, tak bez instytucji certyfikującej nie byłoby możliwe uzyskanie żadnej kwalifikacji rynkowej.

Instytucja certyfikująca – to brzmi dumnie

Jakkolwiek pojęcie instytucji certyfikującej może brzmieć formalnie i biurokratycznie, w praktyce ta nazwa odnosi się do każdego podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą, który uzyskał uprawnienia do certyfikowania danej kwalifikacji. W jaki sposób? To bardzo proste! Żeby je nabyć, należy złożyć odpowiedni wniosek do ministra właściwego dla danej kwalifikacji i poczekać na decyzję w tej sprawie. Co warte podkreślenia – dany podmiot otrzymuje uprawnienia do certyfikowania w odniesieniu do konkretnej kwalifikacji: albo którą sam opisał i wystąpił z wnioskiem o jej włączenie, albo która już została włączona do ZSK w drodze obwieszczenia ministra. We wniosku do ministra właściwego o nadanie uprawnienia do certyfikowania (składanym za pośrednictwem portalu ZRK) podmiot wskazuje kwalifikację rynkową, której dotyczy wniosek, oraz m.in. opisuje własne zasoby materialne i kadrowe niezbędne do prowadzenia walidacji (zgodnie z zapisami w opisie kwalifikacji).

Po otrzymaniu decyzji ministra przyznającej uprawnienia do nadawania kwalifikacji wskazanej we wniosku (decyzja może być odmowna) należy poczekać, aż minister właściwy podpisze umowę z instytucją zewnętrznego zapewniania jakości (na temat działalności PZZJ w artykule „Zewnętrzne zapewnienie jakości”) nadawania danej kwalifikacji. Po podpisaniu umowy z PZZJ podmiot wnioskujący o nadanie uprawnień do certyfikowania może przeprowadzać walidacje (o przygotowaniu i prowadzeniu walidacji w artykule „Projektowanie walidacji w praktyce”).

Do 31 marca 2022 r. 59 podmiotów przeszło opisaną drogę i uzyskało uprawnienia do certyfikowania, z czego 44 faktycznie może przeprowadzać walidacje (zostały podpisane umowy na zewnętrzne zapewnianie jakości). Jednocześnie trzeba pamiętać, że jedna instytucja może certyfikować więcej niż jedną kwalifikację, a dana kwalifikacja może być nadawana przez więcej niż jedną instytucję certyfikującą. Kolejnych kilkaset wniosków czeka na rozpatrzenie. Czy to dużo? Biorąc pod uwagę, że kwalifikacje rynkowe są stosunkowo nowym sposobem potwierdzenia umiejętności na polskim rynku kwalifikacji, a ich nadawanie nie jest jeszcze bardzo popularnym narzędziem uczenia się przez całe życie, zainteresowanie podmiotów do uzyskania takich uprawnień może tylko cieszyć. Zwłaszcza że bez tego zainteresowania i zaangażowania nie jest możliwy, o czym wspomniano, rozwój ZSK. Dlaczego podmioty decydują się na taki krok?

Walidacja sposobem na biznes?

Wszystko zależy od przyjętego przez instytucję modelu biznesowego – dla jednych prowadzenie walidacji i wydawanie certyfikatów potwierdzających nadanie kwalifikacji będzie główną działalnością, dla innych dodatkowym zadaniem.

Na podstawie doświadczeń ze współpracy z przyszłymi i obecnymi IC można zaobserwować trzy dominujące motywacje czy strategie (o motywacjach konkretnych IC i o dostrzeganych przez nie zaletach zaangażowania w ZSK można przeczytać w artykule „ZSK z perspektywy instytucji certyfikujących”).

Antidotum na problem branży

Zdarza się, że dana organizacja dostrzega pewien problem, z którym boryka się cała branża czy dany sektor, np. w sporcie takim problemem była deregulacja zawodu trenera i instruktora, która wpłynęła, w opinii niektórych związków sportowych, na obniżenie jakości usług oferowanych przez instruktorów i trenerów wskutek braku mechanizmów kontrolnych i działań projakościowych, w innych branżach może być to problem z pozyskaniem wykwalifikowanej kadry. Rozwiązanie tego problemu organizacja dostrzega w ZSK, a konkretnie w mechanizmie zdobywania kwalifikacji rynkowych i to motywuje jej przedstawicieli do samodzielnego (lub ze wsparciem IBE, do czego serdecznie zapraszam) opisania kwalifikacji rynkowej i złożenia wniosku o jej włączenie do ZSK, a następnie o nadanie uprawnień do jej certyfikowania.

Przed opisywaniem własnej kwalifikacji rynkowej, która pomoże w rozwiązaniu zdiagnozowanego problemu, warto zapoznać się z kwalifikacjami opisanymi w ramach Inkubatora Kwalifikacji. Być może wśród nich jest taka, która odpowiada na zdiagnozowane bolączki lub zainspiruje do stworzenia takiego rozwiązania.

Żółta koszulka lidera

Można się też spotkać z sytuacją, w której dana organizacja, starając utrzymać się na pozycji lidera w swojej branży, szuka nowych obszarów działalności. Jeżeli dotychczas zajmowała się m.in. promocją branży, szkoleniami i szeroko pojętym rozwojem, naturalne będzie zaangażowanie się w budowanie standardu kwalifikacji i dbanie o jego najwyższą jakość. Dzięki uzyskaniu uprawnień do certyfikowania kwalifikacji rynkowej, istotnej dla danego sektora gospodarki, organizacja będzie mogła potwierdzić swoją znaczącą rolę w jego rozwoju.

Kto pierwszy, ten lepszy – chciałoby się rzecz, ale w przypadku ZSK: kto pierwszy, ten tworzy standard – byłoby bardziej odpowiednie, ponieważ w trakcie włączania kwalifikacji do ZSK ocenie podlega także podobieństwo do innych kwalifikacji, co w praktyce oznacza, że rzadko się zdarza, żeby w ZSK funkcjonowały dwie kwalifikacje rynkowe dotyczące tych samych zadań zawodowych. Zatem szybkie dostrzeżenie zapotrzebowania na kwalifikację w swojej branży, opisanie jej i certyfikowanie może być dobrym sposobem na podkreślenie roli lidera.

Centralny Port… Certyfikacyjny

O ile w dwóch poprzednich przypadkach certyfikacja była dodatkową działalnością organizacji, o tyle w tym modelu jest jej główną osią. I to certyfikacja nie jednej, lecz wielu różnych kwalifikacji rynkowych. Uzyskanie uprawnień do certyfikowania wielu różnych kwalifikacji, niekoniecznie „własnego autorstwa”, daje możliwość obniżenia kosztów poszczególnych walidacji poprzez budowę spójnego systemu, zatrudnienie na pełen etat ekspertów i prowadzenie większych kampanii promocyjnych.

Każdy z podmiotów, który złożył wniosek o nadanie uprawnień do certyfikowania, zrobił to zapewne z nadzieją na osiągnięcie z tego tytułu określonych korzyści, nie tylko finansowych, ale również wizerunkowych czy rozwojowych. Wszystkie te instytucje łączy nadzieja, że rozwój ZSK przyczyni się do ich własnego rozwoju czy ich branży. Do czego może doprowadzić upowszechnienie potwierdzania kwalifikacji rynkowych?  

Zaglądając do kryształowej kuli

Przede wszystkim do wzrostu realizowania idei uczenia się przez całe życie przez osoby dorosłe. Dzięki możliwości potwierdzania konkretnych kwalifikacji będzie większa elastyczność w budowaniu swojej indywidualnej ścieżki edukacyjnej, dobieraniu szkoleń, treningów, warsztatów pod określone potrzeby i konkretne kwalifikacje. Łatwiej też będzie ocenić skuteczność danej formy rozwojowej (szkolenia czy kursu), ponieważ zostanie ona sprawdzona w walidacji prowadzonej przez niezależnych ekspertów na podstawie jednolitego standardu – dobre szkolenie to takie, które dobrze przygotowało do walidacji.

Nie tylko rynek szkoleniowy skorzysta na popularności ZSK, lecz także szeroko pojęty HR. Podczas rekrutacji będzie można większy nacisk położyć na kwestie osobowościowe, dopasowania do zespołu, kultury w firmie, a mniejszy na sprawdzanie konkretnych kwalifikacji, bo te będą potwierdzone certyfikatami z logo PRK gwarantującym jakość i oparte na powszechnie znanych kryteriach. Planowanie ścieżek rozwoju pracowników także będzie dużo łatwiejsze dzięki możliwości przenoszenia i akumulowania osiągnięć, rozwoju konkretnych kompetencji i zdobywania kwalifikacji potrzebnych na danym stanowisku pracy.

 Jednak ta opisana pieśń przyszłości nigdy nie zabrzmi bez prężnie działających, aktywnych i zaangażowanych instytucji certyfikujących nadających kwalifikacje o potwierdzonej jakości na podstawie przejrzystych procedur. Pomocą w ich układaniu i wsparciem w przygotowywaniu do pełnienia funkcji instytucji certyfikujących od lat zajmuje się także Instytut Badań Edukacyjnych w ramach prowadzonych projektów. Mamy nadzieję, że wspólnym wysiłkiem doprowadzimy do sytuacji, w której zdobywanie kwalifikacji rynkowych stanie się dla wszystkich chlebem powszednim.

Autorka: Elżbieta Strzemieczna

Z IBE związana od 2018 r., obecnie ekspertka kluczowa zadania 1 w projekcie ZSK 5. Zajmuje się wdrażaniem polityki państwa w zakresie uczenia się przez całe życie oraz ZSK. Z wykształcenia pedagog (ukończyła specjalizację psychopedagogika kreatywności w Akademii Pedagogiki Specjalnej) i socjolog (ukończyła specjalizację mediacje, negocjacje rozwiązywanie konfliktów w Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych UW) oraz absolwentka studiów podyplomowych z zarządzania zasobami ludzkimi na Uniwersytecie SWPS. Od 2009 r. prowadzi zajęcia na uczelniach wyższych z zakresu pedagogiki społecznej. Ukończyła szkolenie trenerskie I stopnia w Fundacji 11 Muz, 35 Szkołę Trenerów Grupy TROP oraz Kurs Moderatora Design Thinking.

19 lipca 2017 roku do Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji została włączona pierwsza kwalifikacja rynkowa „Montowanie stolarki budowlanej”. Instytucją mającą uprawnienia do jej certyfikowania (IC) została Fundacja VCC z Lublina, natomiast funkcję podmiotu zewnętrznego zapewnienia jakości (PZZJ) dla tej kwalifikacji minister właściwy powierzył Łukasiewicz – Instytutowi Technologii Eksploatacji w Radomiu (Ł-ITeE).

Instytut jest członkiem Sieci Badawczej Łukasiewicz, trzeciej pod względem wielkości sieci badawczej w Europie, zrzeszającej 28 instytutów badawczych zlokalizowanych w 12 miastach Polski, zatrudniających łącznie ponad 8 tys. pracowników. Pierwsza walidacja, w wyniku której nadano kwalifikację „Montowanie stolarki budowlanej”, została przeprowadzona 29 czerwca 2018 roku. Od tego czasu Fundacja VCC wydała ponad 450 certyfikatów potwierdzających jej nadanie (dane na koniec 2021 roku). W ZSK, w tym samym okresie, więcej certyfikatów wydano jedynie dla kwalifikacji „Programowanie i obsługiwanie procesu druku 3D”.

Obszary ewaluacji zewnętrznej

Funkcjonowanie kwalifikacji w ZSK przez ponad trzy lata oraz duża liczba wydanych certyfikatów umożliwiły Ł-ITeE, jako podmiotowi zewnętrznego zapewnienia jakości, analizę prowadzonych przez IC walidacji i certyfikowania kwalifikacji rynkowej „Montowanie stolarki budowlanej”. Rozpoczęto od zdefiniowania pięciu obszarów działalności instytucji certyfikującej, które następnie poddano ewaluacji. Należały do nich:

• Walidacja – zweryfikowano, czy postępowanie walidacyjne jest zgodne z założeniami ZSK w aspektach trafności, rzetelności i adekwatności. Pozwoliło to na zweryfikowanie m.in.: czy wszystkie efekty uczenia się określone dla danej kwalifikacji są weryfikowane, czy walidacja prowadzona jest w taki sposób, aby niezależnie od tego, kto ją prowadzi i kto jest kandydatem, zapewniona była porównywalność jej wyników, czy walidacja jest dostosowana do indywidualnych potrzeb jej uczestników.
• Kadra instytucji certyfikującej – skoncentrowano się  głównie na sprawdzeniu, czy asesorzy i inne osoby odpowiedzialne za zorganizowanie i przebieg walidacji mają odpowiednie kompetencje oraz w jaki sposób IC zapewnia ich rozwój.
• Obsługa kandydatów – w szczególności przeanalizowano procedury i działania związane z zapewnieniem kandydatom pełnej informacji o walidacji oraz przekazywaniem uczestnikom walidacji informacji o uzyskanych wynikach.
• Certyfikowanie – sprawdzono procedury związane z zarządzaniem bazą certyfikatów, wdrożone mechanizmy potwierdzające ich autentyczność oraz rozwiązania zapewniające, że certyfikat otrzymuje osoba, która potwierdziła uzyskanie wszystkich efektów uczenia się.
• Wewnętrzny system zapewniania jakości i jego doskonalenie – przeanalizowano realizację procedur związanych z ewaluacją wewnętrzną oraz doskonaleniem walidacji i certyfikowania kwalifikacji rynkowej.

Metody i techniki badawcze

Podczas prowadzanej ewaluacji poszczególnych obszarów działalności IC zastosowano metodę sondażu diagnostycznego, a w jej ramach techniki badawcze:

• analizę dokumentacji dotyczącej walidacji i certyfikowania kwalifikacji rynkowej „Montowanie stolarki budowlanej”, rekrutacji asesorów, a także funkcjonowania w IC wewnętrznego systemu zapewnienia jakości (m.in. procedury i instrukcje postępowania, certyfikaty potwierdzające wdrożenie systemu w określonym zakresie, formularze);
• analizę bazy pytań testu teoretycznego oraz treści zadań praktycznych;
• obserwację sposobu przeprowadzania walidacji w wybranych, różnych terminach i miejscach;
• wywiady indywidualne z przedstawicielami instytucji certyfikującej odpowiedzialnymi za realizację zadań związanych z jej organizacją i certyfikowaniem kwalifikacji rynkowych oraz z osobą przystępującą do walidacji;
• swobodny wywiad grupowy z przedstawicielami kadry zarządzającej IC.

Największe zainteresowanie badawcze przejawiał obszar związany z trafnością, rzetelnością i adekwatnością walidacji, a najbardziej wartościowym źródłem informacji okazały się wywiady grupowe przeprowadzone z kierownictwem IC. W ich trakcie PZZJ uzyskał komplet oczekiwanych informacji i danych. Znaczącą rolę w pozyskiwaniu informacji o sposobie przeprowadzania walidacji odegrała również obserwacja, która pozwoliła ustalić, czy IC spełnia wybrane wymagania dotyczące weryfikacji osiągnięć kandydata i podmiotów przeprowadzających walidację, jakie określono w Obwieszczeniu Ministra Infrastruktury i Budownictwa z dnia 7 lipca 2017 r. w sprawie włączenia kwalifikacji rynkowej „Montowanie stolarki budowlanej” do ZSK.

Ważną cechą zastosowanych technik badawczych była ich komplementarność – wzajemne uzupełnianie się różnych źródeł  informacji i danych o poszczególnych obszarach funkcjonowania instytucji certyfikującej. Ponadto wykorzystanie różnych technik badawczych w odniesieniu do jednego obszaru pozwalało na weryfikowanie pozyskiwanych informacji. Obecnie PZZJ podczas prowadzenia ewaluacji zewnętrznej walidacji i certyfikowania innych kwalifikacji rynkowych stosuje przedstawione metody i techniki badawcze.

Rekomendacje

Wyniki przeprowadzonych badań ewaluacyjnych, wnioski oraz zalecenia sformułowane dla instytucji certyfikującej oraz podmiotu prowadzącego Zintegrowany Rejestr Kwalifikacji przedstawiono w „Raporcie z zewnętrznego zapewnienia jakości wobec instytucji certyfikującej kwalifikację rynkową Montowanie stolarki budowlanej”. Zgodnie z wymaganiami ustawy o ZSK w październiku 2020 r. raport przekazano IBE, jako instytucji prowadzącej Zintegrowany Rejestr Kwalifikacji, IC oraz ministrowi właściwemu dla kwalifikacji „Montowanie stolarki budowlanej”.

Rekomendacje adresowane do instytucji certyfikującej służyły jedynie udoskonaleniu wybranych obszarów jej działalności. Prowadzone działania w stosunku do instytucji certyfikującej wykazały, że  Fundacja VCC wdrożyła rozwiązania, zapewniające każdemu uczestnikowi takie same warunki walidacji, i spełniła wszystkie wymagania ustalone dla danej kwalifikacji. Certyfikaty potwierdzające nadanie kwalifikacji „MSB” spełniają wymagania ZSK, ponadto przyjęte w zakresie certyfikowania rozwiązania chronią je przed fałszowaniem, pozwalają na weryfikację ich autentyczności, a w przypadku utraty oryginału umożliwiają wydanie posiadaczowi certyfikatu duplikatu.

Zalecenia sformułowane z myślą o podmiocie prowadzącym Zintegrowany Rejestr Kwalifikacji sprowadzają się do propozycji aktualizacji w niektórych punktach obwieszczenia włączającego kwalifikacje do ZSK. Jedna z nich  zwraca uwagę na terminologię, jaką posługuje się ZSK, która nie dla wszystkich uczestników walidacji jest zrozumiała. Ponadto wiedza na temat ZSK i kwalifikacji rynkowych w społeczeństwie polskim nie jest zbyt wysoka. W związku z tym zaproponowano, aby instytucje odpowiadające za funkcjonowanie ZSK w Polsce rozważyły przeprowadzenie szerokiej kampanii informacyjnej na temat samego ZSK, kwalifikacji rynkowych oraz możliwości, jakie z nimi są związane.

Warto podkreślić, że w definiowaniu obszarów ewaluacji i kryteriów ich weryfikacji, a także w opracowaniu wykorzystanych w badaniu ewaluacyjnym narzędzi dużą rolę odegrał Instytut Badań Edukacyjnych w Warszawie jako instytucja m.in. wspierająca działania podmiotów zewnętrznego zapewnienia jakości.

Autor: Tomasz Sułkowski

Specjalista w Łukasiewicz – Instytucie Technologii Eksploatacji (Ł-ITeE), kieruje Zespołem ds. Zewnętrznego Zapewnienia Jakości Kwalifikacji Rynkowych, który realizuje zadania Ł-ITeE wynikające z pełnienia funkcji PZZJ. Ekspert krajowych i międzynarodowych projektów badawczych z obszaru ustawicznej edukacji zawodowej.

Komentarz IBE

Tomasz Sułkowski przedstawił w syntetyczny sposób przebieg oraz wnioski wynikające z przeprowadzenia pierwszej w historii Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji ewaluacji kwalifikacji rynkowej „Montowanie stolarki budowlanej” (kwalifikacja ta też jako pierwsza została włączona do ZSK). Autor, reprezentujący Łukasiewicz – Instytut Technologii Eksploatacji w Radomiu (Ł-ITeE), czyli podmiot zewnętrznego zapewnienia jakości (PZZJ) dla tej kwalifikacji, jest jednocześnie współautorem koncepcji tej ewaluacji, jej realizatorem oraz współtwórcą raportu. Z perspektywy czasu, w kontekście prorozwojowym, szczególnie cenne wydają się rekomendacje służące doskonaleniu wybranych obszarów działalności instytucji certyfikującej. Natomiast z punktu widzenia Instytutu Badań Edukacyjnych, podmiotu wspierającego wszystkich interesariuszy ZSK, ważny jest wniosek dotyczący terminologii, jaką posługuje się ZSK – ewaluacja pokazała, że nie dla wszystkich uczestników walidacji  jest ona  zrozumiała. To wskazuje kierunek, jakim jest ciągłe dostosowywanie języka systemu kwalifikacji do specyfiki odbiorców.

Tomasz Kasprzak − ekspert ds. podmiotów zewnętrznego zapewniania jakości

W ostatnim czasie świętowaliśmy szóstą rocznicę obowiązywania ustawy o ZSK. Ustawa wprowadziła do krajowego systemu kwalifikacji nowe narzędzie sprzyjające realizacji polityki na rzecz uczenia się przez całe życie. Mowa o kwalifikacjach rynkowych, wypracowywanych przez „różne środowiska […] na podstawie zgromadzonych przez nie doświadczeń”. 

O włączeniu kwalifikacji rynkowej do ZSK decyduje minister właściwy, rozpatrując wniosek złożony przez zainteresowany podmiot. We wniosku zawarty jest projekt kwalifikacji, a jednym z jego kluczowych komponentów jest opis efektów uczenia się i ramowych warunków przeprowadzania walidacji. Niemal od początku funkcjonowania systemu IBE wspiera przedstawicieli wielu branż zainteresowanych opisaniem kwalifikacji. Za nami sześć lat doświadczeń, obserwacji i analiz, które inspirują nas do dalszych działań wspomagających wdrażanie ZSK w Polsce.

Najważniejsi są ludzie

Wsparcie IBE w opisywaniu kwalifikacji rynkowych realizuje się przede wszystkim w przekazywaniu wiedzy o ZSK, w tym reguł funkcjonowania kwalifikacji, a także w instruktażu metodycznym dotyczącym opisu poszczególnych komponentów wniosków o włączenie kwalifikacji do ZSK. Eksperci metodyczni wspierają prace zespołów merytorycznych (branżowych). Eksperci branżowi są znawcami danego zawodu, reprezentują różne, częstokroć niepowiązane ze sobą miejsca pracy (ich doświadczenie jest zróżnicowane). Zamierzone cele osiągane są najpełniej w zespołach mieszanych złożonych z osób, które:

• wykonują na co dzień działania związane z tymi, o których mowa w kwalifikacji. Doświadczenie tych osób ułatwia namysł nad urealnieniem projektowanych wymagań i precyzyjnym dostosowaniem ich do potrzeb pracodawców;
• działania te czynią podstawą swoich rozważań teoretycznych (badawczych, analitycznych, wdrożeniowych). Dzięki tym osobom zachowana jest poprawność terminologiczna i metodologiczna;
• są specjalistami w dziedzinie procesów rozwojowych (dydaktycy, szkoleniowcy, osoby odpowiedzialne za opracowywanie narzędzi służących weryfikacji umiejętności). Działalność w sferze usług rozwojowych ułatwia namysł nad ramowymi wymaganiami dla walidacji kwalifikacji.

To ważne, ponieważ informacje uzupełniane we wniosku są produktami wiedzy eksperckiej. Opis efektów uczenia się opiera się na wiedzy i doświadczeniu członków zespołu, wynikach analizy zawodów, stanowisk, specjalności, zasobów kadrowych, procesów. Jest wypadkową wynegocjowanych w trakcie prac eksperckich zbiorów umiejętności, niezbędnych do tego, aby kwalifikacja spełniała kryteria rzetelności, aktualności i elastyczności, by odpowiadała na potrzeby osób uczących się oraz pracodawców.

Ścieżki doskonalenia

Nawet najlepszy pomysł na kwalifikację to początek drogi. Wykorzystanie efektów uczenia się w opisie kwalifikacji rynkowej oraz niewiązanie walidacji wprost z różnymi sposobami uczenia się decydują o nowatorskim charakterze kwalifikacji rynkowych. Możliwość potwierdzenia uzyskania efektów uczenia się funkcjonuje w obszarze edukacji od wielu lat. Ale w przypadku systemów oświaty oraz szkolnictwa wyższego weryfikacja umiejętności poprzedzona jest sformalizowanymi formami kształcenia, co przekłada się między innymi na myślenie o sposobach sprawdzania postępów w nauce i konstrukcję egzaminów zewnętrznych. Opis kwalifikacji rynkowych bywa przez to wyzwaniem, ale – co należy podkreślić – również ogromną szansą. Wymaga starannej inwentaryzacji i uporządkowania tego, co wiemy, w odniesieniu do celu, który chcemy osiągnąć. W trakcie prac nad projektowaniem kwalifikacji należy zastanowić się nad tym, które umiejętności będą kluczowe, z których zaś można zrezygnować, by nie obciążać kwalifikacji nadmiarem wymagań. Jednocześnie warto wprowadzić te elementy, które sprawią, że kwalifikacja będzie dostosowana do obowiązujących standardów i wymogów stawianych pracownikom. Praca nad tworzeniem kwalifikacji to najlepszy moment na zrewidowanie i uporządkowanie słownika kluczowych pojęć, odniesienie ich do najnowszego stanu wiedzy i rozwoju technologii. Opis kwalifikacji oferuje perspektywę opracowania przekazu, który będzie komunikatywny dla wszystkich potencjalnych czytelników.

Opisywanie kwalifikacji wymaga współdziałania wszystkich zaangażowanych osób, które uczą się od siebie nawzajem. Jest okazją do porównania ze sobą różnych doświadczeń, potrzeb, opinii i wizji. Należy też pamiętać, że uszczegółowiona we wniosku koncepcja kwalifikacji jest dopracowywana w trakcie włączania do ZSK.

Wokół kwalifikacji rynkowych wytyczane są ścieżki doskonalenia. Praca nad wnioskiem, współpraca z ministrem, wdrożenie i realizacja rozwiązań umożliwiających walidację i certyfikację jest ścieżką doskonalenia dla wszystkich osób zaangażowanych w powyższe działania. Doskonalona jest kwalifikacja – opis, a także ulepszany jest przebieg działań umożliwiających jej nadawanie. Dzięki zdobytemu doświadczeniu podmioty zaangażowane we wsparcie wdrażania ZSK i upowszechnianie wiedzy na jego temat doskonalą procedury, formy i narzędzia wsparcia. Wypadkową tych wszystkich działań jest możliwość dopracowywania samego Systemu.

Autor: Piotr Bordzoł

Doktor nauk humanistycznych, absolwent MISH KUL, polonista. Członek Pracowni Języka Polskiego w Zakładzie Dydaktyk Szczegółowych IBE (2013–2016), od 2016 roku wspiera podmioty zainteresowane opisywaniem i włączaniem do ZSK kwalifikacji rynkowych.

Temat walidacji pojawia się naturalnie w kontekście kwalifikacji rynkowych. Chociaż sam termin został już oswojony, a o walidacji napisano wiele, wciąż nie brakuje pytań o to, jak ją dobrze zaplanować i przeprowadzić. Podpowiedzi dostarcza współpraca z podmiotami przygotowującymi się do roli instytucji certyfikujących (IC), a także zrealizowane w ostatnim czasie, na zlecenie IBE, pilotaże walidacji.

Najprościej mówiąc, walidacja to sprawdzenie, czy dana osoba osiągnęła efekty uczenia się (wiedzę, umiejętności i kompetencje społeczne) wskazane dla danej kwalifikacji rynkowej, a jej finałem – przy pozytywnym przebiegu – jest certyfikowanie. I choć owo sprawdzenie przyjmuje ostatecznie pewną formę egzaminu, przygotowanie i przeprowadzenie walidacji to wymagające i złożone zadania stojące przed potencjalnymi IC. Projektując walidację, należy, z jednej strony, uwzględnić wymagania  wskazane w obwieszczeniu ministra właściwego dotyczącym włączenia danej kwalifikacji do ZSK oraz metodykę jej prowadzenia, z drugiej wziąć pod uwagę potrzeby i oczekiwania osób podchodzących do walidacji oraz – co równie ważne w kontekście działalności rynkowej – uwarunkowania i cele biznesowe swojej organizacji lub przedsiębiorstwa. Aby nie zagubić żadnej z tych perspektyw, warto w szczegółach zaplanować walidację i zaprojektować zawczasu komplet narzędzi, a następnie – przed realnym wdrożeniem – zarówno plan, jak i narzędzia przetestować. A do projektowania rozwiązań merytorycznych i organizacyjnych zaprosić zespół osób mających wszystkie niezbędne kompetencje.

Od scenariusza do pilotażu walidacji 

Szczegółowy plan walidacji – scenariusz walidacji – to opis rozwiązań przyjętych przez daną IC w kilku kluczowych obszarach związanych z nadawaniem kwalifikacji. W ramach współpracy IBE z potencjalnymi IC wypracowano strukturę takiego scenariusza, obejmującą m.in.: przebieg walidacji, opis metod i narzędzi, kwestie organizacyjno-księgowe, zaangażowane kadry czy zasoby materialne. Dokładny spis treści wraz pytaniami pomocniczymi do każdego obszaru znajduje się w publikacji Rekomendacje w zakresie funkcjonowania instytucji certyfikujących w Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji, stanowiącej cenne wsparcie merytoryczne w przygotowaniu się do roli IC. Ustrukturyzowany namysł nad walidacją i zapisanie konkretnych rozwiązań pozwala m.in. uporządkować działania, dostosować je do możliwości swojej organizacji, zawczasu zidentyfikować potencjalne zagrożenia czy przypisać zadania.

Kolejnym „czynnikiem sukcesu” są narzędzia walidacji, których rodzaj wyznaczają metody wskazane w opisie każdej kwalifikacji rynkowej. Ważne, by przygotowywane narzędzia były kompletne, tj. obejmowały wszystkie materiały istotne z punktu widzenia asesorów i osób przystępujących do walidacji, w tym: arkusze zawierające pytania czy zadania, karty odpowiedzi, klucze oceny, instrukcje. Należy pamiętać, że skonstruowane narzędzia powinny być też adekwatne i rzetelne, tj. uwzględniające wszystkie efekty uczenia się wskazane dla danej kwalifikacji (i tylko te) i pozwalające faktycznie na ich weryfikację.

Po przygotowaniu scenariusza i narzędzi warto je przetestować, przeprowadzając – z udziałem asesorów i osób przystępujących do walidacji – pilotaż walidacji, a przynajmniej wybranych jej elementów. Działanie to pozwala stwierdzić, czy zaproponowane rozwiązania, zarówno te organizacyjne, jak i merytoryczne, są realne i odpowiednie. Mówiąc konkretnie, pilotaż daje odpowiedzi np. na pytania: Czy czas zaplanowany na walidację został dobrze oszacowany? Czy dobrane zasoby są wystarczające? Czy przygotowane narzędzia i inne materiały są zrozumiałe i jednoznaczne? Odpowiedzi te pozwalają wyeliminować rozwiązania wadliwe i usprawnić proces, dbając tym samym o jakość walidacji i wizerunek IC.

I wreszcie należy wspomnieć o czynniku ludzkim, który chociaż wymieniony na końcu, nie jest mniej ważny. Przeciwnie – odpowiedni dobór osób do zespołu projektującego nadawanie kwalifikacji w danej IC będzie kluczowy dla powodzenia całego przedsięwzięcia. Ze względu na złożoność walidacji jako usługi, do zespołu warto zaprosić ekspertów merytorycznych, tj. osoby doświadczone zawodowo w danej dziedzinie oraz metodyków w zakresie tworzenia narzędzi walidacji, a także osoby odpowiedzialne za organizacyjną stronę walidacji w danej IC i decyzyjne w tym zakresie, w tym np. kwestię zgłoszeń, opłat, dysponowania miejscem i zasobami materialnymi, stronę techniczną.

Serowarzy na start! Projektowanie walidacji w praktyce

Okazję do zaprojektowania walidacji w oparciu o wskazane wyżej punkty miały podmioty, które od lipca ub.r. realizowały zamówienie IBE na „narzędzia walidacji dla wybranych kwalifikacji, w tym pilotażowe realizacje scenariuszy walidacji”. Zadaniem każdego z wykonawców było przygotowanie scenariusza walidacji oraz kompletu narzędzi dla wybranej przez siebie kwalifikacji rynkowej, a następnie przeprowadzenie pilotaży zaplanowanej walidacji. Na warsztat wzięto kwalifikacje z różnych dziedzin, w tym dotyczące prowadzenia rekrutacji stałych i tymczasowych, zarządzania tymczasowego oraz kompetencjami, wyrabiania serów, czy kwalifikacje sportowe związane z nordic walking czy wspinaczką sportową i rekreacyjną. Wszystkie materiały zostały wypracowane przez ekspertów wskazanych przez wykonawcę, a nad ich jakością czuwały też ekspertki IBE oraz recenzenci mający doświadczenie egzaminacyjne i merytoryczne w danej dziedzinie. Takie podejście pozwoliło na stworzenie wartościowych materiałów, z których można czerpać wiele wskazówek dot. przygotowania scenariuszy i narzędzi walidacji.

Jednym z podmiotów realizujących zamówienie była Fundacja Wspierania Serowarstwa Farmerskiego NA SERIO, która w lutym br. przeprowadziła pilotażową walidację dla kwalifikacji „Farmerskie wyrabianie serów i innych produktów z mleka – Serowar farmerski”. Walidacja ta obejmowała test wiedzy oraz część praktyczną, która odbyła się w warunkach rzeczywistych w serowarni „Wańczykówka” pod Wałbrzychem pod okiem doświadczonych asesorów – serowarów. Zadaniem uczestniczek walidacji było m.in. uwarzenie sera gouda (obejmujące wiele czynności rozłożonych w blisko czterogodzinnym procesie) czy ocena sera i innych wyrobów z mleka pod kątem różnych kryteriów. Mimo rzetelnego przygotowania do walidacji pilotaż pozwolił na zidentyfikowanie kilku słabszych punktów, które Fundacja zamierza usprawnić przed rozpoczęciem działania jako IC. Spełnił więc swoją rolę.

Obserwacja wydarzenia była niezwykle ciekawym doświadczeniem, a jednocześnie potwierdziła, jak ogromnym wyzwaniem dla IC jest walidacja. Wyzwaniem wymagającym czasu, wysiłku, zaangażowania wielu osób. Ale warto. Bo przy takim podejściu mamy na końcu dobrze zaprojektowaną usługę, rzetelną walidację i wartościowe certyfikaty. A w tym przypadku – także pyszny ser!

Autorka: dr Natalia Kopeć-Panek

Ekspertka merytoryczna ds. wsparcia instytucji certyfikujących (IC) w ZSK. Od 2017 współpracuje z podmiotami przygotowującymi się do roli IC w ZSK, projektując z nimi scenariusze i narzędzia walidacji. Prowadzi spotkania informacyjne o walidacji oraz konsultacje bieżące z IC. 

Znajdź kwalifikację i zdobądź certyfikat