Robert T. Ptaszek, dyrektor Instytutu Badań Edukacyjnych. Podkreślił on w swoim wystąpieniu wagę idei uczenia się przez całe życie, zwłaszcza w dzisiejszych, pełnych wyzwań i zmian czasach. Zwrócił również uwagę na szczególną rolę ZSK w propagowaniu i wspieraniu tej idei. W artykule Kreujemy przyszłość  zapraszamy do zapoznania się z nagraniami z pierwszej części konferencji, w  której wystąpili eksperci Instytutu Badań Edukacyjnych i w pięciu prezentacjach podsumowali działania ZSK.

Dobre praktyki współpracy w ZSK przedstawili następnie zaproszeni goście. Nagrania z tej drugiej części konferencji mogą Państwo obejrzeć, zapoznając się z materiałem Współpraca w Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji. Zapraszamy także do lektury artykułów zawierających szersze komentarze ekspertów uczestniczących w wydarzeniu: Współpraca między interesariuszami fundamentem funkcjonowania ZSK, Kwalifikacje rynkowe na straży bezpieczeństwa Polek i Polaków, Różne perspektywy współpracy w ZSK,  7 lat funkcjonowania ZSK – perspektywa instytucji certyfikującej, Wykorzystanie ZSK w kształceniu zawodowym w technikum. 

W Kwartalniku 3/2023 nie mogło też zabraknąć prezentacji doświadczeń związanych z przygotowywaniem nowych kwalifikacji. Z pilotażem walidacji zmierzyła się, i poleca to rozwiązanie, branża beauty. Natomiast  branża didżejów przedstawia wyniki badań  dotyczących zarówno pracy ekspertów zajmujących się zawodowo dobieraniem, odtwarzaniem i miksowaniem muzyki na żywo, jak i oczekiwań ich publiczności. 

W numerze prezentujemy również wyniki zagranicznych badań dotyczących wpływu  osoby asesora na wyniki walidacji. 

Zachęcamy także do pobrania raportu z badania „Uczenie się dorosłych Polaków”, pokazującego uwarunkowania uczenia się w dorosłości.  

Zapraszamy do lektury Kwartalnika 3/2023

Główne wnioski płynące z wystąpień to:

• uczenie się przez całe życie jest w dzisiejszych czasach jedynym sposobem na to, żeby nie pozostawać w tyle,
• ZSK promuje świadome uczenie i uczenie się,
• ponad 30% dorosłych nadal chce się uczyć, a ponad 51% z nich uczenie się sprawia przyjemność i daje satysfakcję,
• kwalifikacje rynkowe nie są konkurencją dla edukacji formalnej, a stanowią doskonałe jej uzupełnienie, zwłaszcza dla osób dorosłych, które zakończyły już swoją przygodę z kolejnymi szczeblami szkół i formalnych kursów,
• ZSK powinien być traktowany jako zestaw narzędzi, pomocnych zarówno tym, którzy szukają pracy lub zastanawiają się nad jej zmianą, jak i pracodawcom oraz organizacjom odpowiedzialnym za wprowadzanie standardów w poszczególnych zawodach,
• podstawą jakości Systemu jest współpraca pomiędzy interesariuszami, wymiana doświadczeń, wzajemne inspirowanie się oraz propagowanie i wdrażanie dobrych praktyk.

Konferencję otworzył prof. dr hab. Robert T. Ptaszek, Dyrektor Instytutu Badań Edukacyjnych. Podkreślił on w swoim wystąpieniu wagę idei uczenia się przez całe życie, zwłaszcza w dzisiejszych, pełnych wyzwań i dynamicznych zmian, czasach. Zwrócił również uwagę na szczególną rolę Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji w propagowaniu i wspieraniu uczenia się przez całe życie.

W pierwszej części Konferencji wystąpili eksperci Instytutu Badań Edukacyjnych, którzy w pięciu interesujących wystąpieniach podsumowali działania ZSK w różnych obszarach:

Uczenie się, które przynosi efekty, czyli o sukcesach w edukacji

Maciej Tauber, lider projektu „Wspieranie funkcjonowania i doskonalenie ZSK na rzecz wykorzystania oferowanych w nim rozwiązań do realizacji celów strategii rozwoju kraju”, IBE

Jedno narzędzie – wiele zastosowań, czyli słów kilka o kwalifikacjach rynkowych 

Elżbieta Strzemieczna. ekspertka kluczowa w zadaniu 1, IBE

Od idei do praktyki, czyli SRK w pigułce

Monika Drzymulska-Derda, ekspertka kluczowa w zadaniu 2, IBE

Jak odkryć prawdziwy kolor lasu? Uczenie się dorosłych w badaniach

Joanna Stankowska, ekspertka kluczowa w zadaniu 3, IBE

Kreujemy przyszłość słowami – rzecz o komunikacji

Urszula Szulc, ekspertka kluczowa w zadaniu 4, IBE

Konferencja „Kreujemy przyszłość. Współpraca w ZSK” organizowana 12 września br. była podsumowaniem dotychczasowych osiągnięć Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji. Uczestnicy mieli też okazję podzielić się własnymi doświadczeniami i poznać cudze, które mogły być źródłem cennych inspiracji, przeanalizować najnowsze trendy i wyzwania oraz podyskutować na temat potencjału ZSK. Skupialiśmy się na rozwiązaniach praktycznych, skutecznej współpracy, efektywnej komunikacji i dzieleniu się wiedzą, czyli na podstawowych filarach sukcesu każdego przedsięwzięcia. W drugiej części konferencji  zaproszeni do udziału prelegenci zaprezentowali przykłady współpracy i dobrych praktyk w ramach ZSK: 

• Natalia Pawłowska, radca prawny, naczelnik Wydziału Kwalifikacji, Ministerstwo Rozwoju i Technologii – „Współpraca między interesariuszami fundamentem funkcjonowania ZSK”;
• Paweł Florek, Centrum Naukowo-Badawcze Ochrony Przeciwpożarowej im. Józefa Tuliszkowskiego – Państwowy Instytut Badawczy – „Kwalifikacje rynkowe na straży bezpieczeństwa Polek i Polaków”;  
• dr Piotr Kunysz, prezes Stowarzyszenia Instruktorów i Trenerów Snowboardu, wiceprezes Polskiego Związku Kiteboardingu, sekretarz Rady ds. Kształcenia i Doskonalenia Kadr Kultury Fizycznej – „Różne perspektywy współpracy w ZSK”;
• Edyta Migałka, dyrektor ds. komunikacji, Fundacja VCC – „7 lat funkcjonowania ZSK – perspektywa instytucji certyfikującej”.

• Elżbieta Margas Dzwonnik, kierownik kształcenia zawodowego, Technikum w Zespole Szkół nr 1 we Władysławowie – „Wykorzystanie ZSK w kształceniu zawodowym w technikum”;
• Krzysztof Rzeńca, kierownik Centrum Certyfikacji Uniwersytetu SWPS, broker innowacji, SWPS Uniwersytet Humanistycznospołeczny – „Uczelnia wyższa jako instytucja certyfikująca – case study Uniwersytet SWPS”;
• Piotr Głusiec, Krajowe Centrum Europass, Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji – „Europass”.

Współpraca między grupami interesu z poszczególnych branż a administracją państwową (w ramach szeroko rozumianej gospodarki) ma z jednej strony umożliwić podniesienie poziomu kompetencji zawodowych pracobiorców, a przez to zwiększyć konkurencyjność i poziom innowacyjności polskiego biznesu. Z drugiej strony – poprzez osadzenie nowoczesnych narzędzi kształcenia i doskonalenia zawodowego w ramach prawnych – ma zinstytucjonalizować nowoczesny rozwój społeczny i zwiększyć poziom bogactwa zarówno w skali makro, tj. PKB państwa, jak i w odniesieniu do poszczególnych grup społecznych. To, czy ZSK okaże się sukcesem, będzie zależało zarówno od interesariuszy ZSK po stronie społecznej (np. partnerzy biznesowi), jak i od podmiotów administracji publicznej.

Rozpatrywanie wniosków

Zintegrowany System Kwalifikacji zakłada szeroką współpracę podmiotów na wielu płaszczyznach przy rozpatrywaniu wniosku o włączenie kwalifikacji. Kluczowa jest tu zwłaszcza współpraca pomiędzy ministrami właściwymi, do których trafiają te wnioski, a podmiotami z poszczególnych gałęzi gospodarki, które, w ramach konsultacji środowiskowych, opiniują celowość włączenia danej kwalifikacji do systemu oraz specjalistami i ekspertami, którzy, opierając się na swojej wiedzy i doświadczeniu w danej branży, wskazują na kluczowe elementy, jakie wymagają uzupełnienia lub poprawy, tak aby dana kwalifikacja była użyteczna zarówno dla pracodawców, jak i pracobiorców.

Przyjąć cudzy punkt widzenia

Opisując szczegółowo praktyczne doświadczenia z dotychczasowej współpracy w tym zakresie i korzyści, jakie przynosi ona wszystkim jej stronom, warto zacytować Henry’ego Forda, który powiedział: „Jeżeli istnieje jakiś jeden sekret sukcesu, to jest to umiejętność przyjmowania cudzego punktu widzenia i patrzenia z tej perspektywy z równą łatwością, jak z własnej”. Przechodząc do omawiania praktyki współdziałania Ministerstwa Rozwoju i Technologii z innymi podmiotami w ramach Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji: sądzę, że w tym cytacie zawiera się clou właściwej współpracy pomiędzy poszczególnymi grupami interesu w ramach ZSK i dotychczasowego sukcesu naszego ministerstwa w zakresie wdrażania i rozwoju systemu.

Odpowiedzialność ministrów właściwych

Grupy interesariuszy ZSK, rodzaje zależności pomiędzy nimi i ogólny obowiązkowy zakres współpracy określa ustawa. Jednak intensywność tych relacji, formy współpracy, właściwy przepływ informacji oraz możliwość i stopień wykorzystania wiedzy i doświadczenia wszystkich podmiotów zaangażowanych we włączanie kwalifikacji do ZSK zależy głównie od przedstawicieli ministrów właściwych rozpatrujących wnioski. Ciąży na nas duża odpowiedzialność związana z rozpatrywaniem wniosków o włączenie danej kwalifikacji rynkowej do systemu, a w przypadku decyzji pozytywnej – także odpowiedzialność za jakość ostatecznych opisów kwalifikacji.

Włączanie nowych kwalifikacji

Odpowiedni wybór podmiotów zapraszanych do konsultacji opisu nowej kwalifikacji, prowadzenie z nimi rozmów wyjaśniających i propagatorskich w dużej mierze wpływa na ostateczną ocenę tego, czy istnieje potrzeba włączenia danej kwalifikacji do ZSK, czy nie. Nie bez znaczenia jest wsparcie udzielane ministerstwom przez IBE, czy to w identyfikowaniu środowiska osób posiadających kwalifikacje tożsame lub podobne do opiniowanej kwalifikacji rynkowej, czy w poszukiwaniu kompetentnych, niezależnych specjalistów i ekspertów, czy w organizowaniu spotkań roboczych z wnioskodawcami. Proces włączania kwalifikacji do systemu to praca z ludźmi i dla ludzi. To nie tworzenie jakiegoś utopijnego, teoretycznego lub wirtualnego systemu, tylko godziny analiz opinii, rozmów, wsłuchiwania się w stanowiska stron, uczenia się od innych, żeby podjąć odpowiednią decyzję lub lepiej opisać kwalifikację, której uzyskaniem będą zainteresowani uczestnicy rynku pracy. 

Przykładowo, w zależności od profilu kwalifikacji, w rozdzielniku do konsultacji znajduje się od 20 do ponad 120 podmiotów. Z tego samego rozdzielnika możemy skorzystać przy opiniowaniu wniosku o włączenie innej kwalifikacji jedynie w pojedynczych przypadkach, np. gdy do ministerstwa wpłynął od jednego wnioskodawcy z danej branży pakiet wniosków dotyczących podobnych kwalifikacji. W związku z tym, że odzew ze środowiska branżowego odnoszący się do zaproszenia do konsultacji jest zwykle bardzo mały, jako ministerstwo włączamy się aktywnie w działania informacyjne i monitujące. Zdecydowanie przynosi to lepsze rezultaty niż samo rozsyłanie zaproszeń do konsultacji. Gdy mamy już odpowiedzi ze strony branży, niejednokrotnie nawiązujemy personalny kontakt z jej reprezentantami (pracownikami instytucji lub firm), proponując dalszą współpracę w roli specjalisty lub eksperta. Rocznie zawieramy blisko 40 umów z różnymi specjalistami i ekspertami. Jednocześnie staramy się mieć stały kontakt z wnioskodawcą na każdym etapie prac nad wnioskiem. Nie ukrywam, że oczekujemy również otwartości wnioskodawcy na propozycje zmian w opisie kwalifikacji, w tym dotyczących warunków przeprowadzenia walidacji oraz gotowości do rozmów, a nawet kompromisów. 

Specyfika MRiT

Specyfiką Ministerstwa Rozwoju i Technologii jest to, że obejmuje ono dwa różne działy administracji państwowej, tj. budownictwo i gospodarkę. Dodatkowo oba obszary są bardzo „pojemne”, jeśli chodzi o zakres tematyczny branż, które można przypisać do tych działów. Stwarza to dodatkowe trudności i zwiększa czasochłonność prac nad znalezieniem odpowiednich podmiotów, które mogą wziąć udział w konsultacjach środowiskowych oraz podczas poszukiwania specjalistów i ekspertów do opiniowania poszczególnych wniosków o włączenie kwalifikacji. Ma to swoje przełożenie na tempo prac nad danym wnioskiem, gdyż, przeciwnie niż w przypadku innych ministerstw, wnioski do nas trafiające wymagają głębszej analizy w celu właściwego określenia zakresu działalności podmiotów oraz docelowych cech zawodowych specjalistów i ekspertów, którzy  mają zostać zaangażowani na różnych etapach włączania do ZSK kwalifikacji z danej branży. Z uwagi na szeroki zakres działalności MRiT nie jest możliwe powołanie grona stałych doradców (takie grona funkcjonują w niektórych resortach), którzy wspieraliby ministerstwo w tym zakresie. Zwracam przy tym uwagę, że MRiT współpracuje z kilkoma sektorowymi radami ds. kompetencji w różnych obszarach gospodarki krajowej, a obszary działalności obecnie funkcjonujących rad i tak nie pokrywają się tematycznie z większością branż, z których wnioski wpływają do ministerstwa. Ministerstwo Rozwoju i Technologii dostrzega ten problem i zamierza złożyć swoje propozycje powołania kolejnych rad sektorowych związanych z nowymi branżami w trwającym właśnie naborze organizowanym przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości. 

O autorce:

 Natalia Pawłowska  − radca prawny, od ponad czterech lat naczelnik Wydziału Kwalifikacji w Ministerstwie Rozwoju i Technologii, gdzie koordynuje proces włączania do Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji oraz funkcjonowania ponad 100 kwalifikacji z działów: gospodarka i budownictwo, planowanie i zagospodarowanie przestrzenne oraz mieszkalnictwo. Zajmuje się również działaniami MRiT związanymi ze szkolnictwem branżowym dla działu gospodarka, członek Rady Programowej ds. Kompetencji.

Artykuł jest podsumowaniem wystąpienia autorki w trakcie konferencji „Kreujemy przyszłość. Współpraca w Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji” zorganizowanej przez IBE 12.09.2023 r.

Efektem współpracy nawiązanej w 2017 roku pomiędzy Instytutem Badań Edukacyjnych a Centrum Naukowo-Badawczym Ochrony Przeciwpożarowej im. Józefa Tuliszkowskiego – Państwowym Instytutem Badawczym (CNBOP-PIB) jest siedem kwalifikacji rynkowych, które zostały włączone do Zintegrowanego Sytemu Kwalifikacji:

1. Projektowanie zabezpieczeń przeciwpożarowych – stałe urządzenia gaśnicze gazowe (SUG-G),
2. Montaż i konserwacja zabezpieczeń przeciwpożarowych – stałe urządzenia gaśnicze gazowe (SUG-G),
3. Projektowanie zabezpieczeń przeciwpożarowych – dźwiękowe systemy ostrzegawcze (DSO),
4. Montaż i konserwacja zabezpieczeń przeciwpożarowych – dźwiękowe systemy ostrzegawcze (DSO),
5. Projektowanie zabezpieczeń przeciwpożarowych – systemy sygnalizacji pożarowej (SSP) i sterowania urządzeniami przeciwpożarowymi,
6. Montaż i konserwacja zabezpieczeń przeciwpożarowych – systemy sygnalizacji pożarowej (SSP) i sterowania urządzeniami przeciwpożarowymi,
7. Montaż i konserwacja autonomicznych czujek: tlenku węgla, dymu, ciepła i gazu.

Opisano również kolejną, ósmą kwalifikację z dziedziny ochrony przeciwpożarowej, której włączenie do ZSK postulowali strażacy ratownicy z lotniskowych służb ratowniczo-gaśniczych (takich jednostek jest w Polsce ponad 500). Niestety, z powodów formalnych, nie została ona jeszcze włączona do systemu 

Wymienione powyżej kwalifikacje są adresowane do projektantów, instalatorów i konserwatorów technicznych zabezpieczeń w ochronie przeciwpożarowej oraz autonomicznych czujek tlenku węgla, dymu, ciepła i gazu. Ministerstwem właściwym dla tych kwalifikacji jest Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, a decyzją z dnia 9 lipca 2019 roku nadano CNBOP-PIB uprawnienia do pełnienia funkcji instytucji certyfikującej dla tych kwalifikacji. Wyżej wymienione kwalifikacje nie uzyskały jeszcze statusu kwalifikacji funkcjonujących, ponieważ zadecydowano o zmianie podmiotu zewnętrznego zapewnienia jakości – ma nim być Szkoła Główna Służby Pożarniczej (SGSP), która od 1 sierpnia 2023 roku uzyskała rangę Akademii Pożarniczej. Oczywiście sama zmiana nazwy generuje wiele innych równie skomplikowanych zmian, nie tylko zarządczych czy natury formalnej, ale przede wszystkim skutecznie angażuje kadrę uczelni, a także resort nadzorujący. W efekcie niezbędne formalności związane z potwierdzeniem statusu Akademii Pożarniczej jako podmiotu zewnętrznego zapewnienia jakości w przypadku kwalifikacji będących owocem współpracy IBE i CNBOP-PIB wciąż czekają na dogodny moment i swój szczęśliwy finał. 

Podkreślenia wymaga fakt, że główny powód, z którego dostrzeżono konieczność opisania kwalifikacji w dziedzinie ochrony przeciwpożarowej w naszym kraju, pozostaje aktualny. Nadal istnieje duża potrzeba przeprowadzania szkoleń, w odniesieniu do wymagań i standardów zawartych w opisach tych kwalifikacji i tworzenia kadry wyspecjalizowanych projektantów, instalatorów i konserwatorów technicznych systemów zabezpieczeń przeciwpożarowych oraz monterów autonomicznych czujek, którzy będą mogli się legitymować państwowym certyfikatem. Z danych ogólnodostępnych na stronach Komendy Głównej Państwowej Straży Pożarnej wynika bowiem, że tylko w roku 2022 w obiektach, w których doszło do zdarzeń w postaci pożarów, nie zadziałało 63% hydrantów zewnętrznych i zaworów hydrantowych, 61% stałych i półstałych instalacji gaśniczych, 47% urządzeń oddymiających, 23% systemów automatycznej transmisji alarmu oraz 23% instalacji wykrywających pożar. W 2022 roku w porównaniu do roku 2021 w każdej z wymienionych kategorii odnotowano wzrost liczby instalacji, które nie zadziałały w sytuacji zagrożenia. Dane te są alarmujące i sugerują brak niezbędnych kompetencji osób odpowiedzialnych za należyte funkcjonowanie powyższych systemów i urządzeń.

Dane dotyczące występowania pożarów i liczby ofiar tego typu zdarzeniach w obiektach mieszkalnych niestety również nie uległy poprawie w omawianym okresie. W dalszym ciągu odnotowuje się aż około 80% ofiar śmiertelnych i osób poszkodowanych (spośród wszystkich osób uczestniczących w zdarzeniu) w konsekwencji pożarów we wszystkich kategoriach obiektów budowlanych. Wpływ na tak wysoki odsetek ofiar ma oczywiście sytuacja demograficzna w naszym kraju, czyli znaczący przyrost liczby seniorów w populacji Polski, w tym osób w wieku starczym i sędziwym, które stanowią grupę wymagającą szczególnej ochrony przed niebezpieczeństwem utraty życia lub zdrowia w wyniku wybuchu pożaru oraz działania trujących gazów wydzielanych w procesach spalania, w tym przed bardzo szkodliwym tlenkiem węgla. Również w przypadku kolejnej newralgicznej grupy społecznej, tj. osób z niepełnosprawnościami, sytuacja nie uległa znaczącej poprawie. Podsumowując, żadne z okoliczności, które stanowiły uzasadnienie dla opracowania opisów pierwszych kwalifikacji rynkowych w ochronie przeciwpożarowej, nie uległy poprawie, a dane statystyczne awarii instalacji, ofiar śmiertelnych i osób poszkodowanych jeszcze bardziej potwierdzają potrzebę zmiany statusu kwalifikacji z tej dziedziny z kwalifikacji włączonych do ZSK na funkcjonujące. 

Z pewnością takie okoliczności zewnętrzne jak wojna w Ukrainie oraz jej konsekwencje w postaci chociażby kryzysu uchodźczego czy też potrzeby ochrony granic naszego kraju nie przysporzyły MSWiA mniejszej ilości obowiązków i pilniejszych procesów niż sfinalizowanie umowy pomiędzy resortem a Akademią Pożarniczą, co stanowi warunek konieczny do tego, by kwalifikacje stały się kwalifikacjami funkcjonującymi. Powyższe dane ukazują, jak istotne jest, aby za bezpieczeństwo Polek i Polaków odpowiadali wyłącznie pracownicy o najwyższym poziomie kompetencji. Mamy nadzieję, że perspektywa funkcjonowania opracowanych kwalifikacji stanie się wreszcie faktem, co w sposób znaczący poprawi jakość oferowanych usług, zagwarantuje niezawodność instalacji przeciwpożarowych oraz przyczyni się do zmniejszenia liczby ofiar i osób poszkodowanych przynajmniej w tych grupach społecznych, które charakteryzuje ograniczona samodzielność na co dzień, a tym bardziej w sytuacji zagrożenia i podczas ewakuacji. 

Obecne wyzwania i priorytety państwa w zakresie bezpieczeństwa zarówno zewnętrznego, jak i wewnętrznego spowodowane wojną w Ukrainie, a także zaostrzoną retoryką w kontaktach z takimi sąsiadami jak Białoruś, objawiły kolejne potrzeby i specjalistyczne obszary wiedzy, umiejętności i kompetencji, które wymagają określenia jednolitego standardu w postaci opisów kwalifikacji. Takim obszarem wydaje się między innymi znaczący wzrost zapotrzebowania na pilotów bezzałogowych statków powietrznych (BSP), potocznie zwanych dronami, wśród wszystkich formacji mundurowych służb podległych MSWiA. 

Proces dostosowania przepisów krajowych do wymogów prawa obowiązującego w Unii Europejskiej trwa od lat i wciąż wymaga doprecyzowania. Rozbieżności dotyczące zasad wykonywania lotów BSP i kompetencji pilotów wykonujących loty na potrzeby służby, w tym formacji Państwowej Straży Pożarnej, powodują problemy organizacyjne i prawne, a także rzutują na wszelkie plany doskonalenia zawodowego pilotów – funkcjonariuszy.

Prezes Urzędu Lotnictwa Cywilnego (ULC) 23 lutego tego roku, w odpowiedzi na wystosowane przez kierownictwo CNBOP-PIB pismo w tej sprawie, udzielił wyczerpującego wyjaśnienia, co w następstwie spowodowało złożenie wniosku przez CNBOP-PIB o rejestrację ośrodka szkoleniowego dla pilotów BSP służb mundurowych. W dniu 10 marca 2023 roku na mocy decyzji administracyjnej Prezesa Urzędu Lotnictwa Cywilnego nastąpiła oficjalna rejestracja CNBOP-PIB jako ośrodka uprawnionego do przeprowadzania szkoleń praktycznych i oceny umiejętności w zakresie zadeklarowanych krajowych scenariuszy standardowych od NSTS-01 aż po NSTS-08. Z sukcesem zrealizowano pierwsze szkolenia i egzaminy oraz wydano pierwsze uprawnienia dla nowych pilotów dronów funkcjonariuszom Policji, Państwowej Straży Pożarnej, a także strażakom ratownikom Ochotniczej Straży Pożarnej w Józefowie i pracownikom cywilnym wydziałów zarządzania kryzysowego samorządów na terenie powiatu otwockiego. Dotychczasowe badania, analizy oraz doświadczenia wskazują jednoznacznie na ogromny potencjał w tym obszarze w zakresie opracowania opisów odpowiednich kwalifikacji rynkowych, a nawet kwalifikacji uregulowanych. Z pewnością jest to bardzo ważny dla bezpieczeństwa Polek i Polaków obszar kompetencji, w którym standaryzacja oferowana przez Zintegrowany System Kwalifikacji mogłaby odegrać istotną rolę w najbliższej przyszłości.

O autorze: 

Paweł Florek − absolwent SGSP. Pracownik Działu Wsparcia i Audytów w Centrum Naukowo-Badawczym Ochrony Przeciwpożarowej im. Józefa Tuliszkowskiego – Państwowym Instytucie Badawczym (CNBOP-PIB) oraz inspektor ochrony przeciwpożarowej. Współtwórca opisów siedmiu nowych kwalifikacji z zakresu projektowania, montażu i konserwacji zabezpieczeń przeciwpożarowych włączonych do ZSK, a także pomysłodawca kwalifikacji dotyczącej montażu i konserwacji autonomicznych czujek. W CNBOP-PIB od kwietnia 2015 roku. Druh OSP Józefów. Pilot bezzałogowych statków powietrznych.

Artykuł jest podsumowaniem wystąpienia autora w trakcie konferencji „Kreujemy przyszłość. Współpraca w Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji” zorganizowanej przez IBE 12.09.2023 r.

W czasie prowadzenia prac związanych z przygotowaniem wniosku o włączenie kwalifikacji do ZSK, a w dalszej kolejności przy projektowaniu i prowadzeniu walidacji bardzo często podmioty stają przed wieloma dylematami, szukając najlepszych rozwiązań. Najczęściej współpraca między podmiotami sprowadza się wówczas do kontaktu z instytucją, który na danym etapie prac (np. przygotowywania wniosku czy już jego procedowania) jest oczywisty i konieczny.

Kilkuletnia już praktyka funkcjonowania poszczególnych ogniw w ZSK wskazuje jednak na to, iż warto podczas tych prac poszukiwać inspiracji lub pomocy wśród podmiotów i instytucji, z którymi będziemy się kontaktować dopiero na dalszych etapach prac lub np. wnioskodawców będących na tym samym etapie co my. Mają oni na pewno już swoje wnioski, doświadczenie i przemyślenia, którymi chętnie się podzielą.

Współpraca podmiotów wnioskujących o włączenie kwalifikacji do ZSK

Biorąc jako przykład obszar sportu i rekreacji, można stwierdzić, że prace nad przygotowaniem wniosków o włączenie do systemu ZSK toczyły się równolegle w kilku, a czasami nawet kilkunastu podmiotach (np. związkach, stowarzyszeniach). Każda z tych instytucji próbowała wypełnić wniosek autorskimi treściami i w pewnym sensie, aby pilnować swoich interesów, nie wymieniała się pomysłami. Z biegiem czasu, wraz ze zwiększającą się liczbą seminariów, szkoleń, konferencji, na których dochodziło do spotkań różnych podmiotów działających w ramach ZSK, okazało się, iż oprócz specyfiki danej dyscypliny sportu – wyrażającej się głównie w obszarze efektów kształcenia, a co za tym idzie specyfiki kryteriów ich weryfikacji – pozostałe składowe wniosków są niemalże identyczne i współpraca w zakresie uzgodnienia jednolitych zapisów jest wręcz wskazana. Bardzo często nawiązanie takiej współpracy między dwoma lub większą liczbą podmiotów z bratniego obszaru, które nie są dla siebie konkurencją (a tak się zdarza), skutkuje jej kontynuacją na dalszych etapach prac, np. nad przygotowaniem scenariusza walidacji czy wzoru dokumentacji z walidacji i certyfikacji.

Współpraca z instytucją wspierającą

Oczywiście pojawiają się przypadki opracowania np. wniosku o włączenie kwalifikacji do systemu czy niezbędnych dokumentów do wniosku o nadanie statusu instytucji certyfikującej samodzielnie przez „ambitne” podmioty czy instytucje, ale praktyka wskazuje na to, iż tak przygotowane dokumenty są dalekie od doskonałości, a co za tym idzie, wymagają bardzo wielu korekt na późniejszych etapach procedowania. Dlatego bardzo dziwi w takich przypadkach brak współpracy podmiotów z instytucjami wspierającymi wdrażanie systemu ZSK. Tym bardziej, iż tak jak w przypadku IBE wsparcie to jest udzielane podmiotowi bez ponoszenia przez niego kosztów i gwarantuje 100% profesjonalizmu. Instytucje wspierające, takie jak IBE, wdrażając system ZSK w Polsce, współpracując wielopłaszczyznowo chociażby z podmiotami i instytucjami z wielu branż, gromadzą wypracowane najlepsze wzorce, z których powinno się korzystać.

Współpraca z ministrem właściwym

Trudno sobie wyobrazić brak współpracy na każdym etapie włączania kwalifikacji do ZSK pomiędzy podmiotem wnioskującym/instytucją przygotowującą opis kwalifikacji a ministrem właściwym czy organem przez niego powołanym do procedowania złożonych wniosków (w przypadku obszaru sportu i rekreacji takim organem jest Rada do spraw Kształcenia i Doskonalenia Kadr Kultury Fizycznej, powołana przez ministra sportu i turystyki). Mimo opracowanych i przekazywanych wnioskodawcom rekomendacji, które powinny stanowić wykładnię przy przygotowaniu opisów kwalifikacji, bardzo często Rada na bieżąco modyfikuje pewne zalecenia, które pojawiają się w wyniku prac nad złożonymi już wnioskami. Bez stałej komunikacji i współpracy pomiędzy podmiotem a – w tym wypadku – Radą przepływ informacji zajmuje bardzo dużo czasu i wydłuża niepotrzebnie cały proces. Dotyczy to również innych obszarów i działań, jak chociażby przygotowania i procedowania wniosków o nadanie statusu instytucji certyfikującej. Tu również współpraca pomiędzy wnioskodawcą a organem opiniującym eliminuje wiele problemów – od skrócenia czasu procedowania (np. wielokrotne poprawki w dokumentacji) po dobre przygotowanie dokumentacji do prowadzonych później walidacji i certyfikacji. 

Pozostałe płaszczyzny współpracy

Jak wskazuję na załączonym schemacie, nici powiązań, które stanowią niezbędne linie współpracy pomiędzy podmiotami funkcjonującymi w ramach ZSK i biorącymi udział w rozwijaniu systemu (włączenie kwalifikacji, prowadzenie walidacji, certyfikacji itd.) jest o wiele więcej. Bardzo ważna jest współpraca, wynikająca wprost z zapisów ustawy o ZSK, z Radą Interesariuszy i podmiotem zewnętrznego zapewniania jakości (PZZJ). Brak tej współpracy może doprowadzić do wielu problemów. Brak wzajemnego zrozumienia funkcji poszczególnych podmiotów w ZSK prowadzi często do błędnej interpretacji zapisów w dokumentach, a w ślad za tym do powstawania niepotrzebnych napięć między instytucjami (do sytuacji takiej doszło na linii instytucja certyfikująca – PZZJ w obszarze sportu). Zatem po pierwsze wola współpracy, chęć wymiany dobrych praktyk, a po drugie – dobra komunikacja pomiędzy różnymi podmiotami działającymi w ZSK są w mojej opinii kluczowe dla rozwoju i budowania jakości systemu.

Schemat przebiegających (możliwych/koniecznych) linii współpracy pomiędzy podmiotami biorącymi udział w rozwijaniu ZSK (opracowanie własne).

Warto zaznaczyć, co również ukazano na schemacie, iż współpraca i dobra komunikacja w pracach nad rozwojem ZSK przebiega w każdym opisanym przypadku dwukierunkowo. ZSK, mimo iż rozwija się w naszym kraju już od kilku lat, jest niczym żywy organizm, w którym każdy element ma swoje znaczenie, jest powiązany z pozostałymi częściami. Każde ogniwo uczy się od pozostałych ogniw. Doświadczenia moich kilku lat pracy w podmiotach pełniących różne funkcje w ramach systemu (m.in. wnioskodawca, minister właściwy, IC) jednoznacznie wskazują, iż dostrzeganie potrzeby, a wręcz konieczności tworzenia takiej siatki powiązań między różnymi podmiotami, już od początku prac nad przygotowaniem opisu nowej kwalifikacji, jest gwarantem przyjemnej pracy i końcowego sukcesu. 

O autorze:

dr Piotr Kunysz − pracownik naukowo-dydaktyczny − adiunkt w Zakładzie Rekreacji AWF Wrocław, prezes Stowarzyszenia Instruktorów i Trenerów Snowboardu, wiceprezes Polskiego Związku Kiteboardingu, wiceprezes Klubu Sportowego AZS-AWF Wrocław, członek zarządu Szkolnego Związku Sportowego „Dolny Śląsk”. W latach 2015–2019 członek Społecznej Rady Sportu MSiT, w latach 2018–2019 członek Rady ds. Kształcenia i Doskonalenia Kadr Kultury Fizycznej, od 2 lipca 2020 r. sekretarz Rady ds. Kształcenia i Doskonalenia Kadr Kultury Fizycznej.

Obecnie mamy 178 kwalifikacji rynkowych, które zostały włączone do ZSK, w tym 104 kwalifikacje mają status funkcjonujących. Kwalifikacje te obejmują już prawie wszystkie poziomy Polskiej Ramy Kwalifikacji oraz wiele dziedzin gospodarki: od gastronomii przez sektor budowlany, modę, handel, sport, opiekę zdrowotną po przemysł 4.0 i edukację. 

Oczekiwania wobec ZSK a rzeczywistość

Kiedy wrócimy myślami do pierwszych spotkań interesariuszy ZSK odbywających się w latach 2016–2018, to nie sposób zapomnieć o podstawowych oczekiwaniach, jakie stawiano wobec kwalifikacji rynkowych. Postulaty te najczęściej padały ze strony podmiotów zainteresowanych funkcjonowaniem w ramach systemu, w tym potencjalnych instytucji certyfikujących. Większość tych postulatów dotyczyła dwóch kwestii: finansowania oraz popytu na kwalifikacje ze strony potencjalnych odbiorców. W pierwszym przypadku oczekiwania skupiały się wokół „państwowości” ZSK, co miało się wiązać z oczekiwaniem zapewnienia jakiejś formy publicznego finansowania uzyskiwania kwalifikacji dla potencjalnych grup odbiorców (czy to poprzez dystrybucję środków publicznych, czy to nowy mechanizm finansowania przez pracodawców). Z drugiej strony wydawało się, że wraz z wejściem w życie systemu umożliwiającego zdobywanie użytecznych kwalifikacji, zgodnych z aktualnymi potrzebami rynku pracy, popyt na nie będzie naturalny, samonapędzający się. 

Szybko jednak okazało się, że wdrożenie tak złożonego systemu uzyskiwania kwalifikacji wymaga zaangażowania wielu interesariuszy. Organy państwowe musiały zająć się nie tylko obsługą i finansowaniem systemu, ale przede wszystkim działaniami upowszechniającymi i edukacyjnymi na temat samej idei, założeń i celów wdrażanych rozwiązań, które były kierowane do samych przedstawicieli administracji państwowej, samorządowej, instytucji rynku pracy, przedstawicieli instytucji edukacyjnych (z obszaru edukacji formalnej, pozaformalnej), a także obywateli i pracodawców. Wydaje się, że ten element okazał się największym wyzwaniem, gdyż po 7 latach od wdrożenia ZSK, nadal wielu jego bezpośrednich adresatów (przede wszystkim obywateli i pracodawców) w ogóle nie wie o jego istnieniu i możliwościach, jakie oferuje.

Upowszechnianie wiedzy o ZSK przez IC

W związku z czasochłonnym procesem upowszechniania wiedzy o ZSK, a także włączania kwalifikacji do systemu, część instytucji, która złożyła wnioski o włączenie kwalifikacji rynkowych, zawiesiła ich nadawanie. Powodów jest wiele: m.in. zbyt szybka dezaktualizacja danej kwalifikacji, brak zainteresowania daną kwalifikacją, zbyt skomplikowane procedury związane z nadawaniem kwalifikacji. Niektóre instytucje zdecydowały się jednak na podjęcie własnych aktywności, których celem było dotarcie z informacją o korzyściach związanych z nadawaniem i uzyskiwaniem kwalifikacji rynkowych zarówno do decydentów odpowiedzialnych za edukację, pracodawców, jak i do obywateli w różnych grupach wiekowych. Takie podejście zastosowała także Fundacja VCC, która od samego początku inwestowała nie tylko w promocję nadawanych przez siebie kwalifikacji, ale także w szerzenie ogólnej wiedzy o ZSK. Podejmowane działania takie jak organizacja (liczonych już w tysiącach) spotkań z przedstawicielami jednostek samorządu terytorialnego, organizowanie dziesiątek konferencji czy warsztatów skupiających różnych interesariuszy i prezentujących kwalifikacje rynkowe w praktyce, a także budowanie wiarygodności poprzez wysoką jakość i eksperckość, zaowocowały dla samej Fundacji VCC uzyskaniem uprawnień do nadawania 20 kwalifikacji rynkowych, złożeniem 38 wniosków o włączenie kwalifikacji z różnych gałęzi gospodarki (w tym pierwszej kwalifikacji rynkowej, która została włączona: Montowanie stolarki budowlanej), a przede wszystkim wydaniem ponad 7100 certyfikatów potwierdzających nadanie kwalifikacji rynkowych.

Współpraca na wielu poziomach

Każda z instytucji, która podejmuje trud złożenia wniosku o włączenie kwalifikacji rynkowej do systemu, musi się liczyć z tym, że w ZSK będzie miała do czynienia z wielopoziomową współpracą z podmiotami, do kooperacji z którymi podmioty rynkowe nie mają zwykle wielu okazji, m.in. z przedstawicielami ministrów, podmiotami konkurencyjnymi (podczas konsultacji środowiskowych), podmiotami nadzorującymi – podmiotami zewnętrznego zapewniania jakości. Powoduje to konieczność wypracowania ram i standardów dla tej współpracy, często kompromisów i nieustannego uczenia się komunikacji.

Efektem takiej wielowymiarowej współpracy między Fundacją VCC i największą organizacją branżową w zakresie stolarki budowlanej – Związkiem „Polskie Okna i Drzwi” (POiD) było włączenie pierwszej kwalifikacji rynkowej do ZSK: Montowanie stolarki budowlanej. Pierwszym krokiem było wspólne przygotowanie przez obie organizacje modułu szkoleniowego, na bazie którego powstała struktura kwalifikacji (zakres elementów stolarki i wymaganych umiejętności) oraz opis efektów uczenia się, który pojawił się w ostatecznie złożonym wniosku. (1)

U źródeł powstania tej kwalifikacji znalazły się zapotrzebowanie na podniesienie jakości robót montażowych stolarki i konieczność ujednolicenia wymagań kompetencyjnych, co miało się przełożyć na jakość usług montażu oferowanych na rynku. Informacji merytorycznych dotyczących produktów, stosowanych technologii dostarczyły firmy będące członkami POiD, takie jak Fakro, Soudal, Hörmann, Porta. Dzięki zaangażowaniu kluczowych producentów stolarki uwzględnione w opisie kwalifikacji umiejętności oraz wiedza mogły odpowiadać aktualnym potrzebom pracodawców. Podczas włączania kwalifikacji niezwykle ważna okazała się współpraca z ministrem właściwym – ówczesnym ministrem budownictwa (wspieranym przez Instytut Badań Edukacyjnych), którego personel wykazał się dużą otwartością, zarówno jeśli chodzi o wolę włączenia pierwszej kwalifikacji do systemu, jak i o pełnienie funkcji mediacyjnej pomiędzy wnioskodawcą a specjalistami i ekspertami opiniującymi kwalifikację. 

Od momentu włączenia kwalifikacji (lipiec 2017) rozpoczęła się współpraca na linii instytucja certyfikująca – podmiot zewnętrznego zapewniania jakości, którym została Sieć Badawcza Łukasiewicz – Instytut Technologii Eksploatacji z siedzibą w Radomiu. Instytucje te wspólnie pracowały nad stworzeniem ram współpracy, a także klimatu wzajemnej otwartości i przejrzystości w działaniach. Oprócz wizyt monitorujących, koniecznego raportowania, organizowano spotkania, na których omawiano szczegółowo warunki prowadzenia walidacji i certyfikowania, możliwości usprawnienia różnych procesów i działań w ramach ZSK. 

W czerwcu 2018 roku odbyły się pierwsze walidacje, do których przystąpili uczniowie Państwowych Szkół Budownictwa – Zespołu Szkół w Bytomiu. W kolejnych latach kwalifikację tę zdobywali zarówno uczniowie szkół budowlanych, jak i osoby dorosłe, które chciały się przekwalifikować. Do walidacji podchodzili także pracownicy firm zajmujących się montażem stolarki budowlanej. Współpraca z każdą z tych grup odbiorców – zarówno na poziomie instytucjonalnym, jak i indywidualnym, wymagała odrębnego podejścia i elastyczności.

Jedną z pojawiających się na początku trudności była również zmiana świadomości na temat samego sposobu weryfikacji efektów uczenia się, która stanowiła zaskoczenie zarówno dla szkół, pracodawców, jak i dla samych kandydatów przystępujących do walidacji. Złożoność walidacji, jej długi czas trwania (w przypadku Montowania stolarki budowlanej – ok. 8 godzin), a także konieczność potwierdzenia uzyskania wszystkich wymaganych umiejętności i kompetencji, były dla wielu interesariuszy dużym wyzwaniem i zaskoczeniem. Ostatecznie działania edukacyjne prowadzone przez instytucję certyfikującą i otwartość na współpracę różnorodnych odbiorców zaowocowały nadaniem ponad 800 certyfikatów.

Droga, jaką trzeba przejść od pomysłu na opracowanie opisu kwalifikacji rynkowej do regularnego nadawania kwalifikacji, jest potwierdzeniem tego, że skuteczne wdrożenie kwalifikacji rynkowej wymaga od wszystkich interesariuszy ZSK wzajemnego zaufania, ciągłego doskonalenia się, wykazywania inicjatywy, gotowości do ponoszenia ryzyka i inwestycji, a także chęci współpracy. Aby efekty wdrożenia ZSK były trwałe i miały realny wpływ na zmiany społeczne wynikające z wykorzystania możliwości systemu w zakresie uczenia się osób dorosłych, potrzebna jest dalsza współpraca organizacji zaangażowanych w rozwój ZSK i podjęcie przez nie jeszcze większego wysiłku, a także zastosowanie skutecznych metod upowszechniania wiedzy, przede wszystkim wśród pracodawców i obywateli, na temat korzyści wynikających z korzystania z rozwiązań oferowanych przez ZSK. 

O autorce:

Edyta Migałka − Wiceprzewodnicząca Sektorowej Rady ds. Kompetencji Nowoczesne Usługi Biznesowe. Dyrektor ds. komunikacji w Fundacji VCC, gdzie odpowiada między innymi za rozwój obszaru związanego z kwalifikacjami rynkowymi, opisy i włączanie kwalifikacji do ZSK, tworzenie scenariuszy walidacji i jakość procesów nadawania kwalifikacji. Pod jej bezpośrednim nadzorem zostało włączonych do ZSK 20 kwalifikacji rynkowych (z prawie 40 złożonych wniosków). Ekspert metodyczny i merytoryczny w zakresie ZSK. Absolwentka Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie i Szkoły Głównej Handlowej. Autorka publikacji z zakresu ZSK, edukacji zawodowej oraz public relations. 

 1) Migałka, E.,  Panas, R. (2018). Kreowanie nowych kwalifikacji rynkowych w powiązaniu z informacjami o zawodach. Edukacja ustawiczna dorosłych, 3.