Nie dyplomy, a umiejętności
Współczesna analiza rynku pracy coraz częściej odchodzi od oceniania zawodów wyłącznie przez pryzmat formalnego wykształcenia. Kluczowe znaczenie ma rzeczywista struktura wykonywanych zadań oraz zestaw kompetencji wykorzystywanych w pracy. Technologia nie zastępuje całych zawodów, lecz automatyzuje zadania rutynowe – zarówno manualne, jak i poznawcze. Z kolei sztuczna inteligencja z jednej strony zastępuje niektóre zadania zawodowe, z drugiej jednak pozwala efektywniej wykonać pewne prace. W rezultacie rośnie znaczenie kompetencji nierutynowych, takich jak: zdolność adaptacji, rozwiązywanie problemów czy umiejętności społeczne. Proces ten prowadzi do polaryzacji rynku pracy oraz wzrostu znaczenia zawodów technicznych i usługowych, szczególnie tych związanych z obsługą infrastruktury oraz opartych na bezpośrednich relacjach z człowiekiem.
Dlaczego maszyna nie zastąpi dekarza, czyli High-Tech vs. High Touch
Mechanizm ten dobrze ilustruje paradoks Polanyiego (Why are there still so many jobs?), zgodnie z którym wiele ludzkich umiejętności ma charakter ukryty i trudny do formalizacji. Zjawisko to opiera się na relacji High-Tech vs. High-Touch, która zakłada, że im silniej zaawansowana technologia (High-Tech) wkracza w gospodarkę, tym większego znaczenia nabierają profesje wymagające unikalnej ludzkiej sprawności, empatii oraz bezpośredniego kontaktu (High-Touch). W praktyce oznacza to, że zawody wymagające pracy w nieustrukturyzowanym środowisku, takie jak: dekarz, mechatronik, technik masażysta czy opiekun osoby starszej, pozostają relatywnie odporne na automatyzację. Ich znaczenie rośnie nie tylko ze względu na ograniczoną możliwość zastąpienia ich przez technologię, lecz także z powodu rosnącego popytu wynikającego ze zmian strukturalnych gospodarki. Jednocześnie obserwujemy wzrost zapotrzebowania na zawody związane z transformacją energetyczną i cyfrową, w tym techników energetyki odnawialnej, specjalistów od elektromobilności oraz ekspertów w obszarze nowych technologii.
Nowa miara: perspektywa popytowa gospodarki
Większość znanych wskaźników społeczno-ekonomicznych koncentruje się na poziomie dobrobytu lub jakości życia, pomijając bezpośrednią perspektywę zapotrzebowania na kompetencje zgłaszane przez przedsiębiorstwa i innych uczestników gospodarki. Wskaźnik znaczenia zawodów szkolnictwa branżowego stworzony przez zespół badaczy Instytutu Badań Edukacyjnych – Państwowego Instytutu Badawczego wypełnia tę lukę, stanowiąc narzędzie analityczne wykorzystujące dane pochodzące z rejestrów administracyjnych (ZUS, GUS, SIO), informacje o trendach inwestycyjnych oraz wskaźniki rynku pracy – zarówno klasyczne statystyki administracyjne (np. poziom zatrudnienia, wynagrodzenia), jak i dane umożliwiające analizy statystyczne z użyciem dużych zbiorów danych i modeli predykcyjnych. Wskaźnik jest kluczowym filarem Prognozy zapotrzebowania na pracowników w zawodach szkolnictwa branżowego na krajowym i wojewódzkim rynku pracy, pozwalając na precyzyjną identyfikację zawodów o strategicznym znaczeniu dla gospodarki.
Wyniki Prognozy zapotrzebowania… na 2026 r. wskazują dominację zawodów technicznych i z zakresu budownictwa (elektryk, mechatronik, kierowca mechanik, automatyk, dekarz, cieśla, betoniarz-zbrojarz). Istotną rolę odgrywają również zawody związane z transformacją energetyczną i przemysłową (technik energetyk, technik elektryk, technik robotyk, technik elektromobilności).
Jak opracowano wskaźnik
Wskaźnik znaczenia zawodów szkolnictwa branżowego opiera się na podejściu ilościowym wykorzystującym 23 wyselekcjonowane zmienne, takie jak: wskaźniki rynku pracy, aktywność inwestycyjną oraz eksperckie prognozy popytu na kompetencje. Istotnym elementem wskaźnika jest również uwzględnienie niedopasowania kompetencyjnego. Mierniki takie jak liczba ofert pracy przypadających na jednego absolwenta i osobę bezrobotną umożliwiają określenie deficytów kadrowych w poszczególnych zawodach. Uzupełnieniem są dane o inwestycjach planowanych w poszczególnych branżach, które pozwalają identyfikować przyszłe źródła popytu na pracę. Wykorzystanie analizy big data oraz rygorystyczna selekcja danych pozwalają na uchwycenie nowoczesnych kompetencji przy jednoczesnym zachowaniu wysokiej wiarygodności i unikalności wyników wskaźnika. Wskaźnik jest obliczany dla kraju oraz osobno dla każdego województwa, uwzględniając specyfikę regionalnych rynków pracy.
Dopełnieniem podejścia ilościowego są wyniki badania delfickiego, które pozwalają uchwycić znaczenie czynników trudnych do bezpośredniego pomiaru oraz zidentyfikować „słabe sygnały”, czyli wczesne symptomy zmian w kompetencjach, których nie wykazują jeszcze twarde dane ilościowe. Przykładem jest technik elektromobilności – profesja ta została zidentyfikowana już w 2021 r., zanim pojawiła się w oficjalnej Klasyfikacji Zawodów Szkolnictwa Branżowego. Wprowadzenie tego zawodu do systemu szkolnictwa branżowego w 2024 r. potwierdza trafność ocen eksperckich oraz ich wartość prognostyczną.
Połączenie zaawansowanej analizy ilościowej z wiedzą ekspercką tworzy spójny system monitorowania rynku pracy, który pozwala lepiej dopasować system edukacji do potrzeb gospodarki. Wskaźnik znaczenia zawodów szkolnictwa branżowego staje się narzędziem analitycznym i strategicznym, wspierającym podejmowanie decyzji w obszarze polityki edukacyjnej i rynku pracy.
