Kształcenie zawodowe z perspektywy praktyki szkolnej
Synektyka to jedna z metod aktywizujących, która przez analogię i metaforę w sposób kreatywny pokazuje, jak można rozwiązać złożone problemy, twórczo zadając pytania i przekraczając utarte schematy (Metoda synektyczna a twórcza aktywność uczniów. W czasie zajęć z doradztwa zawodowego poprosiłam więc nauczycieli przedmiotów zawodowych, aby dokończyli w sposób metaforyczny zdanie „Kształcenie zawodowe jest jak…”. Oto przykładowe odpowiedzi: „…jak klucz do drzwi otwierających konkretne pokoje zawodów”; „…jak mapa, która prowadzi do wybranego celu zawodowego”; „…jak park rozrywki – każdy znajdzie w nim coś dla siebie”; „…jak klucz, który otwiera drzwi do przyszłości”. Z kolei uczniowie klasy III technikum kształcący się w zawodzie technik geodeta, pracując tą metodą, ułożyli listę części składowych kształcenia zawodowego, takich jak: nagroda, wkład własny, zaangażowanie, doświadczenie, wiedza branżowa, kwalifikacje, motywacja do pracy, umiejętności zawodowe, sukces, spełnienie zawodowe, perspektywy, pieniądze. To pokazuje, że młodzi ludzie postrzegają kształcenie zawodowe jako proces, który wymaga nie tylko zdobywania kwalifikacji, ale także świadomego budowania własnego potencjału. To właśnie przejście od intuicyjnego, metaforycznego rozumienia kształcenia zawodowego do jego świadomego porządkowania i planowania stanowi istotę współczesnego podejścia do edukacji i wyznacza rolę Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji i jego narzędzi w dalszych etapach rozwoju ucznia.
Rola ZSK w podejmowaniu decyzji edukacyjno-zawodowych
Kształcenie zawodowe rozpoczyna się już we wczesnym dzieciństwie, gdy dzieci z zapałem w oczach opowiadają, kim będą, gdy dorosną. Aby ta przygoda była jak najbardziej zajmująca,
z pomocą przychodzi cały zasób narzędzi Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji i Zintegrowanego Rejestru Kwalifikacji. W edukacji przedszkolnej i w klasach I–III można skorzystać np. z Małego ZRK i propozycji odznak (np. Odznaka Kociego eksperta czy Czarodzieja wnętrz). Doradcy zawodowi i nauczyciele mogą posiłkować się scenariuszami lekcji (np. Kalejdoskop zawodów), a także wsparciem metodycznym i szkoleniowym oferowanego przez IBE PIB.
W klasach IV–VI, gdy wzrasta zainteresowanie pracą i edukacją, warto skorzystać z wersji rozszerzonej Małego ZRK, e-zasobów do orientacji zawodowej zamieszczonych na stronie Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej, aplikacji Odznaka+ umożliwiającej wydawanie, gromadzenie, przechowywanie i udostępnianie odznak cyfrowych oraz mikropoświadczeń różnego rodzaju umiejętności i osiągnięć, a także z Kompasu Szkolnictwa Branżowego, który ułatwia wybór odpowiedniej szkoły branżowej. Za pomocą tych narzędzi można metodą projektową budować rozumienie kompetencji i kwalifikacji oraz podjąć refleksję nad umiejętnościami, co pozwoli uczniom planować i realizować edukację wysokiej jakości (Nauczyciele wobec projektowania uniwersalnego w edukacji).
Uczniowie klas VII–VIII mogą z pomocą nauczycieli, rodziców lub samodzielnie skorzystać
z wielu przydatnych narzędzi, takich jak: Kompas Szkolnictwa Branżowego (pomaga wybrać szkołę branżową), Czatbotka Zeterka (wspiera użytkowników przeglądających Zintegrowany Rejestr Kwalifikacji), Przewodnik po ZRK (wspiera świadome planowanie ścieżki edukacyjno-zawodowej, łącząc kompetencje, talenty i pasje z oczekiwaniami rynku pracy) czy Moje Portfolio (narzędzie do gromadzenia, porządkowania i udostępniania dowodów posiadanych efektów uczenia się).
Nowe potrzeby: elastyczność, praktyczność, uczenie się przez całe życie
Wymienione wyżej narzędzia pozwalają określić umiejętności, kompetencje społeczne, uzdolnienia, motywację, a także pomagają planować rozwój zawodowy. Wspierają także reskilling (przekwalifikowanie się) i upskilling (podnoszenie kwalifikacji i rozwijanie istniejących umiejętności w ramach aktualnej roli zawodowej) oparte na różnych działaniach zaczerpniętych z metod walidacji (Bilans kompetencji). W tym kontekście ZSK pełni istotną funkcję – wspiera edukację zawodową oraz umożliwia potwierdzanie efektów uczenia się niezależnie od miejsca ich zdobycia, a także ułatwia uzyskanie praktycznych kwalifikacji pożądanych przez pracodawców.
Nowoczesne technologie, zwłaszcza AI, umożliwiają personalizację edukacji zawodowej i podążanie za predyspozycjami zawodowymi, potrzebami i możliwościami ucznia. Personalizowanie zajęć praktycznych czy praktyki zawodowej u danego pracodawcy oraz odniesienie praktycznych umiejętności ucznia do potrzeb tego pracodawcy daje szeroką przestrzeń do generowania nowoczesnych rozwiązań. Szczególnie jest to cenne, gdy około 70% uczniów z orzeczeniami o potrzebie kształcenia specjalnego uczęszcza do szkół ogólnodostępnych (Nauczyciele wobec projektowania uniwersalnego w edukacji).
Edukacyjne wyzwania
Kształcenie zawodowe nie zaczyna się od wyboru szkoły i nie kończy na zdobyciu dyplomu. Zaczyna się w momencie, gdy młody człowiek po raz pierwszy zadaje sobie pytanie: „Kim chcę być?”. Znajomość samego siebie, mocnych i słabych stron, nastawienie na rozwój i elastyczność wobec zmian, wychodzenie ze strefy komfortu to wyzwania, przed jakimi – moim zdaniem – staje obecnie kształcenie zawodowe. W tym kontekście rola szkoły, nauczyciela i doradcy zawodowego nie polega już wyłącznie na przekazywaniu informacji, ale na towarzyszeniu uczniowi w procesie budowania jego ścieżki rozwoju. Można powiedzieć, że metafory tworzone przez uczniów – „klucz”, „mapa” czy „droga” – trafnie oddają istotę tego procesu. Jednak dopiero dzięki narzędziom takim jak ZSK metafory te mogą zostać przełożone na konkretne decyzje, kwalifikacje i realne możliwości zawodowe. To właśnie umiejętne połączenie intuicyjnego rozumienia kształcenia zawodowego z systemowym wsparciem stanowi o jakości tego procesu – od pierwszych wyobrażeń po świadome decyzje podejmowane w dorosłym życiu.
