Aldona Witkowska
Spis treści
ZSK 1/2026
Walidacja jako usługa użyteczna i niewykluczająca – czego nauczyły nas pilotaże dla osób z niepełnosprawnością wzroku i słuchu
Gdy myślimy o dostępności walidacji, pierwszym skojarzeniem jest zazwyczaj obecność tłumacza języka migowego lub zgodność dokumentów cyfrowych ze standardem WCAG. Doświadczenia z ostatnich pilotaży walidacji przeprowadzone na zlecenie IBE PIB pokazują, że prawdziwe wyzwanie zaczyna się głębiej – w sferze komunikacji, sposobie formułowania poleceń oraz samej technice weryfikacji kompetencji.
Walidacja jest jednym z kluczowych elementów funkcjonowania ZSK. Jej istotą jest obiektywne potwierdzenie umiejętności, bez względu na to, gdzie i jak zostały nabyte. Aby to zrealizować, proces sprawdzania kompetencji musi być zaprojektowany tak, aby nie wykluczał nikogo ze względu na indywidualne potrzeby, np. niepełnosprawność.
W ramach projektu „Wspieranie dalszego rozwoju Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji w Polsce (ZSK6)” przeprowadzono dwa pilotaże walidacji z dostosowaniem do potrzeb osób z niepełnosprawnością słuchu i wzroku:
- „Projektowanie i prowadzenie badań dostępności informacji elektronicznej z udziałem użytkowników-testerów z indywidualnymi potrzebami” – pilotaż z udziałem osób głuchych i słabosłyszących.
- „Wykorzystywanie standardu WCAG (Web Content Accessibility Guidelines) w tworzeniu i dostosowywaniu dokumentów cyfrowych” – pilotaż z udziałem osób niewidomych i słabowidzących.
Celem przedsięwzięcia było sprawdzenie, w jakim stopniu możliwe jest zachowanie rzetelnej walidacji przy jednoczesnym zapewnieniu pełnej dostępności procesu.
Dostosowanie usługi dla uczestników głuchych i słabosłyszących
Ubytek słuchu oznacza, że uczestnicy walidacji mogą mieć określone potrzeby w zakresie komunikacji i pozyskiwania informacji podczas walidacji. Dlatego ustalenie preferowanego kanału komunikacji stanowi punkt wyjścia dla dalszych działań instytucji certyfikującej wobec kandydata. Ważne, aby zapewnić możliwość wyboru sposobu komunikacji na każdym etapie walidacji i we wszystkich kontaktach z instytucją certyfikującą.
Najważniejszym wnioskiem płynącym z pilotażu jest konieczność oddzielenia oceny merytorycznej od sprawności językowej. Dla głuchych polszczyzna jest językiem drugim, a jej struktura bywa barierą w zrozumieniu treści i procedur w języku polskim. Jeżeli opis kwalifikacji wprost nie wskazuje wymogu znajomości języka polskiego, należy uznać, że walidacja może zostać w całości przeprowadzona w polskim języku migowym (PJM). Formularz zgłoszeniowy powinien więc zawierać punkt dotyczący preferowanego sposobu komunikacji, np. PJM – cały egzamin, PJM – tylko rozmowy, Polski z napisami na żywo, Polski z pętlą indukcyjną/komfortem akustycznym. W przypadku walidacji w formie elektronicznej optymalnym rozwiązaniem jest stworzenie specjalnej strony lub aplikacji, która umożliwi zapoznanie się z poleceniami w języku migowym oraz udzielenie odpowiedzi w tym samym języku poprzez funkcję „nagraj odpowiedź”.
Kluczowe dla komfortu kandydata jest odpowiednie zaprojektowanie interfejsu (UX), np. poprzez zastosowanie zasady jednego ekranu (bez konieczności przewijania, czyli scrollowania), minimalizm informacyjny (na ekranie powinny wyświetlać się tylko elementy niezbędne do rozwiązania zadania). Ze względu na zróżnicowany poziom kompetencji w zakresie języka polskiego w zadaniach egzaminacyjnych należy stosować prosty język (ang. plain language).
Rola i kompetencje tłumacza PJM
Pilotaż walidacji pokazał, jak ważny jest dobór tłumacza języka migowego oraz określenie jego roli podczas weryfikacji efektów uczenia się. Ma to wpływ na zagwarantowanie rzetelności całego procesu. Dodatkowo, aby uniknąć chaosu, należy przestrzegać tzw. porządku komunikacyjnego podczas egzaminu:
- polecenia powinny być przygotowane w formie nagrań wideo (unikanie tłumaczenia „na bieżąco”),
- asesorzy muszą odbyć konsultacje z tłumaczem przed egzaminem, aby omówić zasady, np. zasadę nieprzerywania i odpowiedniego ustawienia w sali,
- tłumacz odpowiada za dostępność przekazywanych informacji i nie uczestniczy w ocenie – jego rola musi być jasno określona w instrukcjach.
Dostosowanie procesu dla osób z niepełnosprawnością wzroku
Indywidualne podejście jest również fundamentem planowania dostępnej walidacji dla osób z niepełnosprawnością wzroku. Potrzeby tej grupy nie są jednorodne – zależą nie tylko od rodzaju wady wzroku, ale też od stopnia zrehabilitowania kandydata i jego biegłości w obsłudze technologii asystujących.
Pilotaż walidacji kwalifikacji dotyczący standardów WCAG pokazał, że walidacja osób niewidomych i słabowidzących wymaga dostosowań technicznych i rewizji wymagań zawartych w opisach kwalifikacji.
Standardy techniczne i cyfrowe
Podstawowym wymogiem jest pełna dostępność cyfrowa dokumentacji i narzędzi IC (zgodnie ze standardem WCAG 2.1). Z pilotażu wynika, że np. w przypadku osób niewidomych znacznie lepiej sprawdzają się edytowalne dokumenty MS Word niż interaktywne pliki PDF. Na stanowisku egzaminacyjnym warto odłączyć myszkę, gdy kandydat korzysta z czytnika ekranu – ruch kursora może przerwać syntezę mowy i zdezorientować osobę egzaminowaną.
Organizacja przestrzeni i wsparcie kandydata
Zapewnienie dostępności walidacji zaczyna się przed wejściem do sali egzaminacyjnej. Rekomenduje się przygotowanie tekstowego opisu drogi dotarcia na egzamin oraz zapewnienie asysty pracownika-przewodnika. W samej sali kluczowe jest doświetlenie stanowiska. Czytanie brajlem lub syntezą mowy jest procesem wolniejszym, dlatego konieczne jest wydłużenie czasu trwania egzaminu. Każdy członek komisji walidacyjnej powinien znać podstawy obsługi czytnika ekranu (np. skrót: Insert + Q do wyłączania NVDA), aby sprawnie zarządzać stanowiskiem pracy kandydata.
Wnioski z pilotaży pokazują, że dostępność procesu walidacji nie jest wyłącznie kwestią spełniania formalnych wymogów, lecz elementem jakości samej usługi potwierdzania kompetencji. Odpowiednio zaprojektowane dostosowania pozwalają uczestnikom zaprezentować posiadane umiejętności, a instytucjom certyfikującym prowadzić proces w sposób trafny i rzetelny. W kontekście rosnącego znaczenia dostępności usług w gospodarce pojawia się więc pytanie, czy walidacja nie powinna być konsekwentnie projektowana jako usługa użyteczna i dostępna dla wszystkich kandydatów. Pilotaże stanowią ważny krok w tym kierunku i pokazują, że takie podejście jest możliwe do wdrożenia w praktyce.
Artykuły w Kwartalniku z działu PILOTAŻ – WŁĄCZANIE SPOŁECZNE
- Agnieszka Grabowska – Włączaj z ZSK – kwalifikacje wolnorynkowe i sektorowe szansą na zdobycie formalnego potwierdzenia umiejętności zawodowych przez uczniów szkół specjalnych
- Aldona Witkowska – Walidacja jako usługa użyteczna i niewykluczająca. Czego nauczyły nas pilotaże dla osób z niepełnosprawnością wzroku i słuchu?
#FunduszeUE
